001

Ağırlıq ve doquzlıq

          Qırımtatar qalqınıñ nesilden nesilge keçken bir çoq adetleri bardır. Olardan biri genç qıznıñ ve erkekniñ ayatını birleştirecek ve bir aile olaraq devam ettirecek  vaqıa – nikâhtır.  Amma bu künge qadar yapılğan merasimlerde berilgen bahşışlar aqqında nelerni bile ekenmiz? Bu sualege cevapnı Ülviye Ablayevanıñ «Ağırlıq ve doquzlıq» maqalesinden ögrene bilemiz. Maqaleniñ resimler ile tolu şeklini aşağı berilgen qaynaq boyunca baqa bilesiñiz: Ablayeva Ü. Ağırlıq ve doquzlıq / Ü. Ablayeva // Nenkecan. – 2011. – № 2. – С. 40-41.

     Ülviye Ablayeva
ressam ve tedqiqatçı

Ağırlıq ve doquzlıq

      Bugünde-bugün genç nesilde öz halqınıñ keçmişi, anane ve adetlerini öğrenmek merağı ep artqanı quvançlı bir aldır. Em bu meraq sadece medeniy ve milliy añnın ösüvine değil de, soñki vaqıtta dünyada milletler özgünliginin ğayıp olmasına alıp kelgen globalleştirüv telü- kesinden öz kelecegini qorçalamaq zarurlığına esaslanadır.
Mezkûr maqalede qırımtatarlarda nikâhtan evel bahşışlar berüv merasimini baqmaq niyetindemiz. Belli ki, qadim zamanlarda Qırımnın er bir köyünde qızlar nişanlısına «doquzlıq» azırlağanlar. Bağçasaray köylerinde buna «kiyev-çamaşır», Yalta civarında ise «doquzlama», «dohuzluh» da denile. Şunı da qayd etmeli ki, Romaniyanıñ Köstence şeerinde yaşağan qırımtatarlarda «doquzlıq» azırlav adeti bugün de kütülmekte. Eski adetlerimizge nisbeten böyle münasebet sayğığa lâyıq bir aldır. Bizde ise belli sebeplerge köre bir çoq urf-adetlerimizni kütmek imkânı olmağanından unutıldı ve olarnı tek 80-90 yaşına kirgen ihtiyarlarımıznın ikâyelerinden tikleye bilirmiz.
Qırımtatar urf-adetlerinde esas yerni tutqan toy-dügün merasimi başta kelin saylavdan başlana. Kelin olacaq qıznın musulman olması, yedi tizinece soy-aqraba olmaması şart eken. Evel-ezelden kütülgen qız saylav adeti devir keçtikçe ep deñişken, ve keçken asırnıñ başında biri-birini begengen gençler çeşme yanında körüşkenler. Sonra köyde kimniñdir toyunda qudalar kelecegi em bu qızğa, em köydeşlerge beyan etilgen. Adet üzre, yigitniñ qıznı begengenini ana-babasına bildirmesi ayıp sayılğan ve o bu aqta yaqın aqrabasına rica etken. Qıznıñ evine qudalar ya da elçiler yollanılğan. Qudalar özara söz kesim yapıp, yengil ve ağır nişan berüv şartlarını anlaşalar. Söz kesilgende, taraflar birağızdan «Söz bir-Allah bir!» deyler. Kiyev tarafı kelin içün bergen bahşışqa bir çoq türkiy halqlarda «qalım»denile. Şariatta ise buna mehir-muacil denilip, qadınnıñ tul qalğanda, maddiy vaziyetini teminlev közde tutulğan. Qırımda ise bunıñ adı «ağırlıq»tır. Ağırlıq eki qısımdan ibaret olıp, birinci qısmına «naht», ekincisine ise – «niki» denilgen. Kiyev kelin tarafına bergen bahşışlarnıñ episi endi qarısınıñ üstündeki urba ve sandığınen beraber kiyevnin evine qaytıp kelgen. Qadın bu urbalarnı yıllar devamında kiygen, savut-sabadan qullanğan. Kelinniñ ana-babası ise toydan soñ daa çoq vaqıtqa qadar maddiy vaziyetlerini tüzetip olamağanlar.

    Naht şu qısımlardan ibaret olğan:

  1. Belli bir miqdarda iri türk duqatları ya da ufaq altın kapik. Altın pullar qadınlarnıñ gerdanlığı ve feslerini yaraştırıp, qadınnıñ muhtaç alğa qalmaycağına kefalet bergen. 1924 senesi Aluşta bölgesiniñ Quru-Üzen köyünde doğğan D. Qurtseitovanın bildirgenine köre, onıñ köyünde ağırlıq içine 40 dane duqat, mamediye – orta kölemli altın ve fındıq altın kirgen.
  2. Quşaq. Quşaq (bazı şivelerde kümüş quşaq, uçbaş quşaq, qapaqlı quşaq) altın ve ya da kümüşten yapılğan. Bazı menbalarğa köre qadınlar quşaqsız yürmegenler. 1921 senesi Üsküt köyünde doğğan Fatime Kasiç hatırlay ki, oña berilgen naht yipişli quşaq, qırmızı fes, yipek şal, 32 marama, büyük ve orta büyüklikte gügüm, sekiz yorğan, dört yastıq, otuz eki divar yastığı ve daa çoq şeylerden ibaret olğan.
  3. Bir, eki ya da ziyade anterlik. Anterlerniñ de fistan, zubun, qaftan ve baş anter çeşitleri olıp, olar esasen atlas ve qadifeden tikilgen. Anterler çoqusı qırmızı ve yeşil, mor tüste olğan.
  4. Qadife ton. Astarı pamuq basmasından tikilgen nağışlı tonçıq qadın urbasınıñ esas qısmı olaraq, naht içinde mıtlaqa olması şart.
  5. Ferece-marama ya da bir qaç dane yün, yipek yavluq ve duvaq. Ferece qadın soqaqqa çıqqanda örtüngen çarşaftır. Çoqusı beyaz tüste olğan ince basmadan tikilgen ferece qadınnı başından ta tobuqlarınace sarğan. Lâkin ferecenin qalın basmalardan tikilgen çeşitleri de olıp, qadınlar onıñ ile yağmurlı-saçınlı avada örtülgenler.
  6. Perde ya da duvazar. Şimdi perde değende biz pencere örtülerini köz ögümizge ketiremiz. Albuki, eski devirde perde kelinni yaramay nazardan, qaza-belâlardan qorçalağan. Perdeden soñ duvaq, ferece, marama ve sonunda fırlanta da kelinni qoruv aletlerine kire.
  7. Peşin para. Nahtnıñ bu terkibiy qısmı sonunda tursa da, eñ müimi sayılğan. Bir sıra zarur eşyalarnen beraber kelin tarafına 200-300 kümüş tölengen.

     Bazı bölgelerde nahtqa topraq arazileri de kirgen.
İşte, qudalar keldi. Kelin ve kiyev tarafları ağırlıqnıñ nasıl olmasını anlaştılar. Özara uzlaşuv yahşi keçken son, qudalar kiyevnin ana-babasına quvançlı haber aytmağa aşıqalar. Kelinniñ aqrabaları kiyev içün bahşış berip yibereler, zenginler – baştan-ayaq urba berseler, fuqareler ise bir kölmeknen sınırlanğanlar.
Söz kesimden son yiğit ve qız endi nişanlı olalar. Halq arasında «qız beşikte – ciyezi sandıqta» değenleri kibi qız aileviy ömürge pek çoq yıllar devamında azırlanğan. Yani keten ve kilim toquğan. Tasavur etmek zor, amma kerçek. Fuqare qız 70-100 dane çamaşır, 200-300 dane yüzbez, 70-80 dane marama, 20-30 dane fırlanta ve ilâhre toçup, tikip azırlaması şart olğan. Fuqare ailenin qızı bunıñ qadar şey azırlağanda, zengin ailenin qızı ne qadar şey azırlağandır?! Şunı da unutmamalı ki, bu şeylerniñ iç birisi bazarda ya da tükânda alınmadan, qız öz ellerinen yapqan.
     Söz kesimden son qız öz nişanlısına doquzlıqnı azırlamağa başlay. Doquzlıq azır olduqça mahsus boğça içine qoyıp bağlanğan. Ne sebepten aynı doquz çeşit olğanı 9 raqamı sırlı, mücizeviy bir raqam sayılğanından kelip çıqa.
İşte, kelin kiyev içün azırlağan doquzlıq aşağıdaki şeylerden ibaret olğan:

  1. Kölmek
  2. Şalvar
  3. Kiyev quşaq (uçqur)
  4. Marama
  5. Yedeği
  6. Yemeni,
  7. Kise (para içün)
  8. Kise (tütün içün)
  9. Çorapbav

     Kölmek (bazı şivelerde gölmek, kölek) atma yani boyalanmağan pamuq basmasından ve ya da ketenden tikilip, yenleri keñ olğan. Şalvar (bazı şivelerde ştan, don, tuman) atmadan tikilip, uçqurnen çekilgen. Kiyev quşaq (uçqur-mence, yanlıştır) erkeklerniñ belinde bağlanıp, ait örneknen nağışlanğan. Kenarları altın ve ya da kümüşnen de süslengen. Doquzlıq içinde eñ meraqlı şey – bu marama. Bilgenimizge köre, marama – qadınlarnıñ baş örtüsidir. Ya kiyev içün azırlanğan boğça içinde qadın baş örtüsi ne yapa? Şunı da qayd etmeli ki, Oırımnıñ bazı köylerinde yüzbezge marama deyler. Amma kelin tarafından kelgen doquzlıq içindeki maramanı olacaq kiyevniñ omuzlarına taşlap, onı camige namaz qıldırmağa alıp barğanlar.
Yedek değeni ise gülgüllü tüste basmadan tikilgen dört köşeli, kenarları nağışlanğan yavluq olıp, kiyevniñ ellerini ya da daa doğrusı, parmaqlarını qınalağanda qullanğan. Yemeni ise burun yavluğıdır. Onın da kenarları nağışlana. Kiyevge em aqça qoymaq, em de tütün qoymaq içün birer kise tikilgen ve ait örneklernen nağışlanğan.
Çorapbav ise erkeklerniñ çoraplarını bağlamaq içün mahsus bağdır. Onın kenligi 3-4 santimetr olıp, uzunlığı 20-24 santimetrdir.
Biz yuqarıda ananeviy doçuzlıçnıñ terkibiy qısımlarını baqtıq. Amma bazı köylerde bulardan ğayrı kiyevge çorap, yipek kölmekler, saat zarfı ya da saatqap da hediye etilgen. Uskut, Qapsıhor kibi köylerde doquzlıqqa qoşumca olaraq yelek, qaftan ve uzun çekmen de bergenler.
     Kiyevge tikilgen urbalarnıñ episi keñ olğan. Çünki kiyevnin ölçülerini almaq değil de, qızğa onıñ ile körüşmek, qonuşmaq bile ayıp sayılğan.
Doquzlıqqa kiyevniñ eli qınalanğanda, işletilgen yedegi aqqında ayttıq, amma bazı köylerde kiyevniñ tizlerini örtmek içün tizbez ya da düzpeşkir qoyulğan.
Zengin ana-babanıñ qızı tek nişanlısına değil de, aynı zamanda olacaq qaynana ve qaynatası içün de ayrıca doquzlıq hazırlağan. Doçuzlıqnıñ içine kirgen eşyalar çeşit köylerde, çeşit devirlerde farqlı olsa da, mıtlaqa yapılğan. Zira, milliy adetler – bu toqtap, qatıp qalğan bir al değil, yerine, zamanına köre deñişe.
Halqımız Vatanğa qaytıp kelgen son ğayıp oluv telükesine oğratılğan bir çoq urf-adetlerimizni yavaş-yavaş ğayrıdan tikley ve bugünki devirge uyğunlaştıra. Zemaneviy kelin-kiyevlerimiz de yabancı urbalardan vazgeçip, ömürlerinin eñ müim kününi milliy urbada qarşılamağa tırışalar.
Bunı köz öğüne alaraq, biz bugünki kelinler öz nişanlılarına azırlaya bilecek doçuzlıqnıñ bir variantını teklif etmek isterdik. Yani zemaneviy doçuzlıq 1.kölmek, 2.ştan, 3.milliy örneklernen nağışlanğan quşaq, 4.atlas ya da çadifeden tikilgen yelek ya da miytan, 5.marama, yavluç ya da şarf 6. fes ya da çalpaç, 7.cep telefonı içün nağışlanğan qap, 8.ayaqqap ve 9.çoraplardan ibaret olması mümkün. Tabiiy ki, bu doçuzlıçnıh başça çeşitleri de ola bilir, müimi yiğitlerimiz öz urbalarında milliylikni saqlasınlar. Başlarında da fes ya da qalpaq olmalı.
İşte, söz kesim yapılıp, kelin içün ağırlıç ve kiyev içün doquzlıq berildi. Endi toy-dügünni de başlamaq mümkün. Toy aqqında ise kelecek maçalelerimizde ikâye etermiz.

 

Zenife Seitmamut

QMPU ''Tarih, sanat qırımtatar tili ve edebiyatı fakulteti''niñ mezunı. Qırımtatar tili ve edebiyatı, ingliz tili ocası.

Добавить комментарий