Epa02239162 Britain's Queen Elizabeth II Addresses The General Assembly Of The United Nations (UN)  In New York City, USA, 06 July 2010. As Head Of State Of The United Kingdom And 15 Other UN Members, Queen Elizabeth II Last Addressed The UN General Assembly In 1957, Calling For World Peace And Human Rights.  EPA/ANDREW GOMBERT

Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ temel halqlarnıñ haq-huquqları haqqında beyannamesi

Baş Assambleya

Altmış birinci sessiya

Kün tertibiniñ 68-ci maddesi

Baş Assambleyanıñ çıqarğan qararı

[esas komitetlerge teslim etüvsiz (A/61/L.67 ve Add.1)]

61/295. Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ temel halqlarnıñ haq-huquqları haqqında beyannamesi

Baş Assambleya,

İnsan haq-huquqları Keñeşi’niñ temel halqlarnıñ haq-huquqları haqqında Birleşken Milletler Teşkilâtı Beyannamesiniñ metnini qabul etken 29 İyün 2006 tarihlı 1/2 qararında (1) yer alğan Keñeş’niñ tevsiyesini diqqatqa alaraq,

İleride Beyanname hususında aqıl tanışmaq maqsadınen onıñ baqılmasını ve onıñ haqqında qarar qabul etilmesini soñrağa bıraqıp, Baş Assambleya’niñ 61-ci sessiyası bitmezden evvel bu protseduralarnıñ bitirilmesi qararlaştırılğan 20 Dekabr 2006 tarihlı 61/178 qararını delil olaraq köstererek,

İşbu qararnıñ ilâvesinde yer alğan temel halqlarnıñ haq-huquqları hususındaki Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ Beyannamesini qabul ete.

107-ci umumiy toplaşuv,

13 Sentâbr 2007

İlâve

Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ temel halqlarnıñ haq-huquqları haqqında beyannamesi

Baş Assambleya,

Birleşken Milletler Teşkilâtı Nizamnamesiniñ printsip ve maqsatlarına ve devletniñ Nizamname mucibi üstüne alğan mecburiyetlerini göñülli olaraq yerine ketirmek mecburiyetinde olması printsipine köre hareket eterek,

Temel halqlarnıñ başqa halqlarğa nisbeten musaviy olmalarına ve aynı vaqıtta bütün halqlarnıñ bir-birinden farqlı olmağa, bu özleriniñ özgün sıfatında tanılmağa ve sayılmağa haqqını tasdiq eterek,

Bunıñnen birge bütün halqlarnıñ medeniyeti ve medeniy zenginliklerine öz hissesini qoşqanlarını ve insanlıqnıñ umumiy mirasını meydanğa ketirgenlerini tasdiq eterek,

Milliy alâmetke, ırq, din, etnik ve medeniy farqlılığına köre bir halqlarnı ve insanlarnı başqalarından üstün tutqan, ya da bu üstünlikni tasdiq etken çeşit doktrinalarnıñ, siyasetler ve tatbiqatlarnıñ mahiyetince ırqçı, ilim baqımından esassız, huquq baqımından keçersiz, ahlâqça ayıp, içtimaiy baqımdan adaletsiz olğanlarını tasdiq eterek,

Temel halqlarnıñ öz haq-huquqlarından faydalanğanda her türlü diskriminatsiyadan qorçalanması kerekligini tasdiq eterek,

Temel halqlarnıñ mustemleke halına ketirilgenleri, topraqtan, tabiiy zenginliklerden mahrum etilgenleri neticesinde öz menfaatları ve ihtiyacları mucibi inkişaf etmek haqqından faydalanalmağanları içün tarihiy adaletsizliklerniñ qurbanları olğanlarına tasalanaraq,

Temel halqlarnıñ siyasiy, iqtisadiy ve içtimaiy qurulışlarına, medeniyetine, diniy anânelerine, tarihı ve felsefesine esaslanğan huquqlarınıñ, bilhassa olarnıñ öz topraqlarına, ülkelerine ve tabiiy zenginliklerine nisbeten ayrılmaz haq-huquqlarınıñ hürmet etilmesi ve rağbetlendirilmesi zaruretini qabul eterek,

Devletlernen yapılğan muqavelelerde, uzlaşmalarda ve başqa konstruktiv muqavelelerde qayd etilgen temel halqlar haq-huquqlarınıñ hürmet etilmesi ve rağbetlendirilmesi kerekligini qabul eterek,

Temel halqlarnıñ ne yerde olmasın, özlerine nisbeten diskriminatsiya ve zulumnıñ her türlü şekillerine soñ bermek maqsadınen siyasiy, iqtisadiy ve medeniy inkişafları oğrunda öz küçlerini birleştirgenlerini büyük memnüniyetnen qayd eterek,

Temel halqlar tarafından olarnıñ özlerinen, topraqlarınen, ülkelerinen, tabiiy baylıqlarınen bağlı vaqialarnı kontrol etüvleri olarnıñ institutlarınıñ, medeniyet ve anâneleriniñ saqlanması ve ilerilemesine, hem de olarnıñ özleriniñ menfaatları ve ihtiyacları mucibi inkişaf etmelerine çalışacağına emin olaraq,

Temel halqlarnıñ bilgilerini, medeniyetlerini ve anâneviy tatbiqatlarını hürmet etüvniñ muntazam ve adaletli inkişafqa ve tabiatnıñ keregince qorçalanılmasına çalışacağını qabul eterek,

Temel halqlar yaşağan toplulıqlarnıñ ve ülkelerniñ silâhsızlandırılmasınıñ tınçlıqqa, iqtisadiy ve içtimaiy teraqqiyatqa, dünyadaki milletlerniñ ve halqlarnıñ bir-birini añlav ve özara dostluq munasebetleriniñ inkişafına qoşqan hissesini qayd eterek,

Temel halqlarğa mensüp qorantalarnıñ ve toplulıqlarnıñ öz balalarını bala haq-huquqları mucibi terbiyelemeleri, ögretmeleri ve olarnıñ seadetleri içün birlikte mesüliyet taşuv haqlarını qabul eterek,

Devletler ve temel halqlar arasında yapılğan muqavelelerde, uzlaşmalarda ve başqa konstruktiv muqavelelerde pekitilgen huquqlarnıñ bazı hallarda alemniñ qayğıruvına lâyıq olıp, onıñ mesüliyet obyekti sıfatında halqara harakter taşığanlarını hesapqa alaraq,

Muqavelelernıñ, uzlaşuvlarnıñ ve başqa konstruktiv muqaveleler ve munasebetlerniñ temel halqlarnen olar yaşağan devletler arasında daa qaviy ortaqlıqnıñ inkişafına hızmet etkenini hesapqa alaraq,

Birleşken Milletler Teşkilâtı Nizamnamesi, İqtisadiy, içtimaiy ve medeniy huquqlar haqqında halqara pakt (2) ve siyasiy ve vatandaşlıq huquqları haqqında halqara pakt (2), hem de Viyana beyannamesi ve Hareket etüv programması (3) bütün halqlarnıñ öz muqadderatını özleri çezüv huquqınıñ esaslandırıcı ehemmiyetini tasdıqlaylar ve bunıñ esasında o halqlar özleriniñ siyasiy statuslarını belgiley bilgenlerini ve özleriniñ iqtisadiy, içtimaiy ve medeniy inkişaflarını serbest surette ömürge keçire bilgenlerini qayd eterek,

Mezkur Beyannameniñ hiç bir maddesi her hangi bir halqnıñ halqara huquq mucibi öz muqadderatını özleri çezmek huquqını red etüv içün qullanılamaycağını hatırlataraq,

Temel halqlarnıñ mezkur Beyanname mucibi haq-huquqlarını tanımağa, devlet ve temel halqlar arasında adalet, demokratiya, insan huquqına sayğı, diskriminatsiyasızlıq ve namuslılıq printsiplerine esaslanğan emekdaşlıq munasebetleriniñ inkişafına yardım etecegine emin olaraq,

Devletlerni halqara muqaveleler boyunca temel halqlarğa nisbeten öz mecburiyetlerini, cümleden insan haq-huquqları hususındaki muqavelelerni effektiv surette yerine ketirmelerini icap ettirerek,

Birleşken Milletler Teşkilâtı’nıñ temel halqlarnıñ haq-huquqlarını teşviq etüv ve qorçalavda muhim ve izçen rol oynamağa mecbur olmasını urğulayaraq,

İşbu Beyanname temel halqlarnıñ haq-huquqları ve serbestliklerini tanuv, rağbetlendirüv ve qorçalav içün ve Birleşken Milletler Teşkilâtı sistemasınıñ bu sahağa ait faaliyetiniñ inkişafı içün daha bir muhim adım olğanını tahmin eterek,

Temel halqlarğa mensüp insanlarnıñ devletler huquqında tanılğan her hangi bir insan haqqından hiç bir türlü diskriminatsiyağa oğratılmayıp faydalana bilmelerini, ve temel halqlarnıñ olarnıñ keçinmeleri, eyihallılığı ve her taraflı inkişafları içün oldıqça kerekli olğan kollektiv haq-huquqlarına sahip olmalarını qabul eterek ve tasdiqlayaraq,

Temel halqlarnıñ vaziyeti çeşitli bölgelerde ve memleketlerde farqlı olğanından ötrü regional ve milliy hususiyetleriniñ ve çeşitli tarihiy, medeniy anâneleriniñ diqqatqa alınması kerekligini qabul eterek,

Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ temel halqlar haq-huquqları hususında işbu Beyannamesini ortaqlıq ve qarşılıqlı sayğı ruhunda kütülmesi zarur olğan bir etalon sıfatında tantanalı surette beyan ete:

1-ci madde

Temel halqlar Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ Nizamnamesinde, İnsan haq-huquqları boyunca umumiy beyannamede (4) ve halqara huquqnıñ insan haq-huquqlarına dair qararlarında qabul etilgen insannıñ bütün haq-huquqlarından ve esas serbestliklerinden kollektiv ve individual şekilde faydalana bileler.

2-ci madde

Temel halqlarğa mensüp şahslar ve temel halqlarnıñ özleri başqa halqlarnen ve şahslarnen teñ haqlı ve hür olmaq, öz haq-huquqlarından faydalanuv ceryanında diskriminatsiyanıñ her çeşitinden, bilhassa olarnıñ temel aslı ve özgünliginden sebep yüz bergen diskriminatsiyadan serbest olmaq huquqına maliktirler.

3-ci madde

Temel halqlar öz muqadderatını özleri çezüv huquqına sahiptirler. Olar bu huquqqa esaslanaraq özleriniñ siyasiy statusını belgiley bileler ve özleriniñ iqtisadiy, içtimaiy ve medeniy inkişafını kerçekleştire bileler.

4-ci madde

Temel halqlar öz muqadderatını özleri çezüv huquqını kerçekleştirir ekenler, olarnıñ içki ve mahalliy meselelerini ve muhtar vazifelerini finansirlev vastaları ve yollarına dair meselelerni çezüv yolında mustaqillik ya da öz-özüni idare etüv huquqına sahiptirler.

5-ci madde

Temel halqlar devletniñ siyasiy, iqtisadiy, içtimaiy hayatında iştirak etüv huquqını kerçekleştirmek istegenleri taqdirde bu huquqnı kerçekleştire bileler ve aynı vaqıtta olar özleriniñ siyasiy, iqtisadiy, içtimaiy ve medeniy institutlarını saqlamaq ve pekitmek huquqına maliktirler.

6-cı madde

Temel halqqa mensüp her bir insannıñ vatandaşlıqqa haqqı bardır.

7-ci madde

  1. Temel halqlarğa mensüp şahslarnıñ yaşavğa, cismaniy ve ruhiy toqunılmazlıqqa, serbestlikke ve şahsiy tehlükesizlikke haqları bardır.
  2. Temel halqlar serbestlik, tınçlıq, tehlükesizlik şaraitinde özgün halqlar sıfatında yaşamaq kollektiv huquqına sahip olaraq genotsidniñ her hangi bir hareketine ya da zorlavnıñ başqa türlü çeşitine, şu cümleden bir milletke mensüp balalarnı başqa milletke avuştıruv kibi hareketlerge oğratılmamalılar.

8-ci madde

  1. Temel halqlar ve olarğa mensüp şahslar zoraki assimilâtsiyağa ya da olarnıñ medeniyetini yoq etmek maqsadınen yapılğan hareketlerge oğratılmamaq haqqına sahiptirler.
  2. Devletler aşağıdakilerniñ ögüni aluv ve huquqiy cihetten qorçalavnıñ effektiv mehanizmlerini temin etmeliler:
  3. a) Halqlarnı olarnıñ bir-bütünliginden, medeniy degerlerinden ya da etnik özgünliginden mahrum etmek maqsadınen yapılğan her hangi hareketke ya da aqıbeti aynı şu ola bilecek faaliyetlerge ait her hareketke qarşı;
  4. b) Olarnı öz topraqlarından, ülkelerinden ve tabiiy baylıqlarından mahrum etmek maqsadınen yapılğan ve aqıbeti aynı şu ola bilecek her bir hareketke qarşı,
  5. c) Olarnıñ her hangi bir haq-huquqını taptamaq ve bozmaq maqsadınen yapılgan ve neticesinde bunı közde tutaraq ehalini yaşağan yerinden başqa yerge mecburiy surette köçürüvniñ her çeşit şekline qarşı,
  6. Zoraki assimilâtsiya ve integratsiyanıñ her hangi şekline qarşı,
  7. e) Olarğa qarşı ırqiy ve etnik diskriminatsiyanı rağbetlendirüv ya da qozğav maqsadınen yapılgan teşviqatnıñ her hangi şekline qarşı.

9-cı  madde

Temel halqlar ve olarğa mensüp şahslar temel toplulıqqa ya da halqqa işbu toplulıqnıñ ya da halqnıñ anâneleri ve adetleri mucibi mensüp olmaq haqqına sahiptirler. Bu haqtan faydalanuv diskriminatsiyanıñ hiç bir şekline sebep ola bilmez.

10-cı madde

Temel halqlar öz topraqlarından ya da ülkelerinden cebren çıqarıla bilmezler. Temel halqlarnı, olarnıñ serbest şekilde ve kün evvelden añlı surette razılıqları olmadan yaşağan yerlerinden başqa yerge hiç bir türlü köçürilmemeliler. Yalıñız olarğa ketirilgen zararnı adaletli surette ödelmesi ve, imkânı olğanda, temel halqlarnıñ öz yerlerine keri qaytarılması közge alınıp añlaşma yapılğanı taqdirde böyle hareketler yapıla bilir.

11-ci madde

  1. Temel halqlar özleriniñ anâneneleri ve adetlerini kütmek ve yañıdan tiklemek huquqına sahiptirler. Bunı olar mimariy ve tarihiy obyektler, maddiy medeniyet abideleri, resimler, adetler, tehnologiyalar, tasviriy ve ameliy sanat ve edebiyat kibi medeniyetleriniñ evvelki, bugünki ve ilerideki ifadelenüv şekillerini saqlamaq ve qorçalamaq huquqına malikler dep añlamalı.
  2. Devletler temel halqlarnen birlikte olarnıñ serbest şekilde ve kün evvelden añlaşılğan añlı serbest razılığısız, ya da olarnıñ qanunlarına, anânelerine ve adetlerine zıt olaraq zornen tutıp alınğan medeniy, intellektual, diniy mülkiyeti hususında işlep çıqarılğan ve restitutsiyanı da qavrap alğan huquqiy qorçalav vastalarını effektiv mehanizmler yardımınen temin etmeliler.

12-ci madde

  1. Temel halqlar özleriniñ ruhiy ve diniy anânelerini, adetlerini ve merasimlerini kütmek, ileriletmek ve kelecek nesillerge yetiştirmek huquqına; özleri içün muhim diniy ve medeniy ehemmiyetke malik yerlerni yabancılarnıñ qarışmalarısız saqlamaq, qorçalamaq ve ziyaret etmek huquqına; merasimleriniñ kütülmesi içün kerek olğan şeylerni qullanmaq ve olülerini vatanlarında cıymaq huquqına sahiptirler.
  2. Devletler temel halqlarnıñ merasimleri kütülgen yerlerni, merhumlarınıñ qabirlerini ziyaret etüvni ya da temel halqlarnen birlikte işlep çıqılğan adaletli, transparent ve ameliy mehanizmler esasında olarnı vatanlarlarına qaytarmaq imkânını yaratmağa tırışmalılar.

13-ci madde

  1. Temel halqlar öz tarihını, tilini, ağız yaratıcılığını, felsefesini, yazıları ve edebiyatını ğayrıdan tiklemek, qullanmaq, ileriletmek ve kelecek nesillerge yetiştirmek huquqına hem de cemiyetlerge, yerlerge ve şahslarğa öz adlarını bermek ve olarnı saqlamaq huquqına sahiptirler.
  2. Devletler bu huquqnıñ qorçalanmasını temin eter, hem de temel halqlarnıñ siyasiy, idariy, adliy ceryanlarda iştirak eterken, ne olayatqanını olar añlaya bilmeleri ve olarnı da añlamaları içün olarnı tercimenen ya da başqa qullanuv vastalarınen temin etüvniñ aqiqiy tedbirlerini ömürge keçirmeliler.

14-ci madde

  1. Temel halqlar özleriniñ ogretüv ve ders berüv medeniyetine uyğun surette ana tilinde tahsil sistemasını ve oquv yurtlarını meydanğa ketirmek ve kontrol etmek huquqına sahiptirler.
  2. Temel halqlarğa mensüp şahslar, hususan balalar, diskriminatsiyağa oğratılmadan bütün seviyede ve şekildeki devlet tahsilini körmek huquqına sahiptirler.
  3. Devletler temel halqlarnen birlikte temel halqlarğa mensüp şahslarnıñ, bilhassa balalarnıñ, şu cümleden öz toplulıqları tışında yaşağanlarnıñ da, imkân olğanı taqdirde, medeniy anâneleri hesapqa alınaraq, öz ana tillerinde tahsil elde etmeleri içün ameliy tedbirlerni ömürge keçirmeliler.

15-ci madde

  1. Temel halqlarnıñ öz şahsiy menligine, medeniyetleriniñ çeşitligine, öz anânelerine, öz tarihı ve arzu-isteklerine haqları bar ki, olarnıñ bu haqqı umumtahsil ve içtimaiy informatsiya sahasında keregi kibi aks olunmaq borclı.
  2. Devletler temel halqlar ile aqıl tanışuv ve emekdaşlıq yapuv sayesinde hurafatlarnen küreşüv, diskriminatsiyanı yoq etüv ve temel halqlar ve cemiyetniñ başqa tabaqaları arasında tolerantlıqnı, eyi munasebetlerni inkişaf ettirüv içün tesirli tedbirlerni ömürge keçirmeliler.

16-cı madde

  1. Temel halqlar öz ana tillerinde özleriniñ kütleviy informatsiya vastalarını meydanğa ketirmek ve hiç bir türlü diskriminatsiyağa oğratılmayıp, temel halqlarnıñ himayesinde olmağan bütün informatsiya vastalarından faydalanmaq huquqına sahiptirler.
  2. Devletler devletniñ informatsiya vastalarında temel halqlarnıñ medeniyet çeşitliginiñ keregince aks olunmasını temin etmek içün qattı çareler körmeliler. Devletler fikirlerniñ serbest ifadelenmesini temin etmek içün kütleviy informatsiya vastalarında temel halqlarnıñ medeniyet çeşitliginiñ keregi kibi aks olunmasını rağbetlendirmeliler.

17-ci madde

  1. Temel halqlarğa mensüp şahslar ve temel halqlarnıñ özleri halqara ve devlet içi emek huquqı mucibi belgilengen huquqlarnıñ hepsini ömürde tatbiq etmek huquqına sahiptirler.
  2. Devletler temel halqlarnen aqıl tanışuv ve emekdaşlıq sayesinde temel halqlarnıñ balalarını iqtisadiy istismardan qorçalav içün hem de olarnıñ hususiy çetinliklerini ve tahsilniñ olarnıñ imkânlarını kenişletüvde büyük ehemmiyeti olğanını diqqatqa alaraq, balanıñ oquvına, sağlığına ya da onıñ cismaniy, ruhiy, intellektual, ahlâqiy hem de içtimaiy inkişafına zarar ketire bilgen her hangi hızmetni eda etüvden qorçalamaq içün qattı çareler körmeliler.
  3. Temel halqlarğa mensüp şahslar iş şartları, hususan işnen temin olunuv ve aylıqları cihetinden diskriminatsiyağa oğratılmamalılar.

18-ci madde

Temel halqlarnıñ öz protseduraları mucibi saylanğan temsilcileri vastasınen özleriniñ menfaatları ve haq-huquqlarınen bağlı meseleler boyunca qararlar qabul etüvde iştirak etmege hem de özleriniñ direktiv muessiselerini saqlamağa ve ileriletmege haq-huquqları bardır.

19-cı madde

Devletler temel halqlarnıñ menfaatlarına toquna bilecek nasıldır bir qanun ya da idariy bir tedbir qabul olunmaz ve yerine ketirilmez evvel başta temel halqlarnıñ kün evvelden uzlaşılğan serbest ve şuurlı razılığına irişmek maqsadınen olarnıñ temsiliy institutlarınen aqıl tanışırlar ve emekdaşlıq yaparlar.

20-ci madde

  1. Temel halqlar özleriniñ siyasiy, iqtisadiy ve içtimaiy sistema ve institutlarını saqlamaq ve inkişaf ettirmek, keçinmelerini ve ilerilemelerini temin etici vastalarnı kefaletli qullanmaq, anâneviy ve başqa türlü iqtisadiy faaliyetlernen serbest oğraşmaq huquqına sahiptirler.
  2. Keçinüvni ve ilerilevni temin etici vastalardan mahrum etilgen temel halqlar adaletli huquqiy qorçalanuv huquqına sahiptirler.

21-ci madde

  1. Temel halqlar öz yaşayışlarınıñ içtimaiy ve siyasiy şaraitini, şu cümleden işnen temin olunuv, professional ve tehnikiy hazırlıq ve yañı zenaat elde etüv, mesken, sanatoriy, sağlıq saqlav ve içtimaiy yardım teminini hiç bir diskriminatsiyasız yahşılaştıruv huquqına sahiptirler.
  2. Devletler temel halqlarnıñ yaşayışınıñ içtimaiy ve iqtisadiy şaraitini toqtamadan eyileştirüv içün qattı çareler körmeli ve, kerek olsa, mahsus tedbirler ömürge keçirmeliler. Qartlarnıñ, qadınlarnıñ, yaşlarnıñ, balalarnıñ ve zayıflarnıñ haq-huquqları ve alelhusus ihtiyaclarına konkret diqqat ayrılmalı.

22-ci madde

  1. İşbu Beyanname ömürge keçirilgende, temel halqlarğa mensüp ihtiyarlarnıñ, qadınlarnıñ, yaşlarnıñ, balalarnıñ ve zayıflarnıñ haq-huquqları ve hususiy ihtiyaclarına konkret diqqat ayrılır.
  2. Devletler temel halqlarnen birlikte temel halqlarğa mensüp qadınlar ve balalarnıñ cebir ve diskriminatsiyanıñ bütün şekillerinden qorçalanmaları ve kefaletlerden faydalanmaları içün çareler körmeliler.
  3. madde

Temel halqlar özleriniñ inkişafı maqsadında zarur prioritetlerini ve strategiyalarını belgilemek huquqına sahiptirler. Temel halqlar hususan sağlıq saqlavnen, meskennen bağlı ve başqa içtimaiy ve iqtisadiy programmalarnı işlep çıqaruvda ve belgilevde faal iştirak etmek ve bu programmalarnı özleriniñ institutları yardımınen ömürge keçirmek haqqına sahiptirler.

24-ci. madde

  1. Temel halqlar özleriniñ anâneviy tıbbiyatını, tedaviylev ameliyatını saqlamaq, bu baqımdan ehemmiyetli ilâc osümliklerinı, hayvanlarını ve minerallarını saqlamaq huquqına malikler. Temel halqlarğa mensüp şahslar diskriminatsiyağa oğratılmadan içtimaiy ve tıbbiy yardımnıñ bütün çeşitlerinden faydalana bilirler.
  2. Temel halqlarğa mensüp şahslarnıñ cismaniy ve ruhiy sağlıq sahalarında irişilgen eñ yüksek seviyelerden faydalanmağa teñ haq-huquqları bardır. Devletler bu huquqnıñ kettikçe hep ömürge keçirilmesi içün bütün çarelerni körmeliler.

25-ci madde

Temel halqlar anâneviy olaraq olarnıñ mülkü olğan, ya da olar başqaca işğal etken ve ya qullanğan topraqlarnen, suvlarnen, deñiz yalısı boyundaki suvlarnen hem de başqa tabiiy baylıqlarnen özleriniñ hususiy ruhiy bağını tutmaq ve pekitmek ve bu hususta kelecek nesiller aldında büyük mesüliyet taşımaq haqqına sahiptirler.

26-cı madde

  1. Temel halqlarnıñ evvel-ezelden olarnıñ mülkü olğan, ya da olar başqaca işğal etken, qullanğan ya da elge keçirgen topraqlarğa ve tabiiy baylıqlarğa haq-huquqları bardır.
  2. Temel halqlar olar tarafından anâneviy olaraq qullanılıp, faydalanılıp kelingen topraqlarğa, tabiiy baylıqlarğa sahip olmaq, olarnı qullanmaq ve kontrol etmek haqqına sahiptirler.
  3. Devletler böyle topraqlarnıñ, ülkelerniñ, resurslarnıñ huquq cihetinden tanılmasını ve qorçalanmasını temin etmeliler. Böyle tanıluv temel halqlarnıñ adetlerine, anânelerine ve topraq mülkiyeti sistemalarına sayğı kösterüvnen kerçekleştirilir.

27-ci madde

Devletler temel halqlarnıñ qanunlarını, anânelerini, adetlerini ve topraq mülkiyeti sistemalarını keregi kibi tanıyaraq ve qabul eterek, temel halqlarnen birlikte anâneviy olaraq olarnıñ mülkü olğan, ya da olar başqaca işğal etken ve ya qullanğan topraqlarğa, tabiiy baylıqlarğa temel halqlarnıñ huquqı tanılmasınıñ ve huquqiy tasdiqınıñ adaletli, mustaqil, bitaraf, açıq ve transparent ceryanını teşkil eterler ve  kerçekleştirirler. Temel halqlarnıñ bu ceryanda iştirak etmege haq-huquqları bardır.

28-ci madde

  1. Temel halqlarnıñ anâneviy olaraq olarnıñ mülkü olğan, ya da olar başqaca işğal etken ve ya qullanğan topraqlarnıñ, tabiiy baylıqlarnıñ evvelden uzlaşılğan serbest ve añlı razılığı olmayıp musadere etilgeni, içtimaiyleştirilgeni, işğal etilgeni ya da olarğa zarar ketirilgeni içün restitutsiyanı içine ala bilgen vastalarğa ya da, bunıñ imkânı olmağanda, adaletli ve kerekli kölemde ödev yapılmasına haq-huquqları bardır.
  2. Temel halqlarnen birlikte göñülli olaraq başqa türlü añlaşmağa irişilmegeni taqdirde, böyle ödev keyfiyet, ölçü ve huquqiy status baqımından teñ kelgen degerli topraqlar, ülkeler ve tabiiy baylıqlar sıfatında ya da paranen ödelir.

29-cı madde

  1. Temel halqlarnıñ mülkü olğan topraqlar ve tabiiy baylıqlarnıñ istisal etici qabiliyetini ve özleri yaşağan tabiiy muhitni saqlamağa ve qorçalamağa olarnıñ haq-huquqları bardır. Devletler böyle saqlav ve qorçalavnı hiç bir diskriminatsiyasız temin etmek maqsadınen temel halqlar içün yardım programmalarını işlep çıqarmalı ve ömürge keçirmeliler.
  2. Devletler temel halqlarnıñ evvelden uzlaşılğan serbest ve şuurlı razılığısız olarnıñ topraqlarında ya da ülkelerinde tehlükeli ve zararlı malzemelerni saqlavğa ve yoq etüvge yol bermeyüv boyunca qattı çareler körmeliler.
  3. Devletler, zarur olğan taqdirde, böyle malzemelerden zarar körgen temel halqlar öz sağlıqlarını saqlav ve devalav boyunca şart olğan monitoring programmalarınıñ keregi kibi özleri tarafından işlenip kerçekleştirilmesi içün ameliy tedbirler körmeliler.

30-cı madde

  1. Temel halqlarnıñ topraqlarında ya da ülkelerinde harbiy faaliyet yapılmamalı, faqat devlet menfaatları cihetinden bu faaliyet esaslı olğanı taqdirde ya da temel halqlar serbest olaraq bu hususta razılıq bergenleri ya da özleri rica etkenleri taqdirde bu hareketler maqbul ola bilir.
  2. Devletler temel halqlarnıñ topraqlarını harbiy faaliyet içün qullanmadan evvel menfaat sahipleri olğan temel halqlarnen añlaşıp, olarnıñ temsiliy institutları yardımınen kerekli protseduralardan keçerek keregi kibi aqıl tanışmalılar.

31-ci madde

  1. Temel halqlar özleriniñ medeniy mirasını, anâneviy bilgileriniñ ve medeniy ifadelenüvniñ şekillerini hem de ilmiy bilgileriniñ, tehnologiyalarınıñ, medeniyetiniñ belli olmasını, bu arada insaniy ve genetik resurslarını, urluqlarını, ilâclarını, flora ve fauna bilgilerini, ağız yaratıcılığı anânelerini, edebiy eserlerini, resimlerini, sportı ve anâneviy oyunlarını, tasviriy ve icraiy sanatını saqlamaq, kontrol ve himaye etmek, ileriletmek huquqına maliktirler. Olarnıñ özleriniñ böyle medeniy mirasını, anâneviy bilgilerini ve medeniy ifadelenüv şekillerini intellektual mülkiyet olaraq saqlamağa, kontrol ve himaye etmege haqları bardır.
  2. Devletler temel halqlarnen birlikte bu huquqlarnıñ tanılması ve qorçalanması içün ameliy çareler körmeliler.

32-ci madde

  1. Temel halqlar öz topraqlarını ya da ülkelerini ve diger resurslarını menimsev ve qullanuvnıñ prioritetlerini belgilemek ve strategiyalarını işlep çıqarmaq haqqına sahiptirler.
  2. Devletler temel halqlarnıñ toprağınen, ülkelerinen tabiiy baylıqlarınen bağlı, hususan yer altı baylıqlardan, suv ve başqa resurslardan faydalanuv, menimsev yahut işlevnen bağlı her hangi leyhanı tasdıqlamazdan evvel temel halqlarnıñ serbest ve şuurlı qoltutuvını temin etmek maqsadınen olarnıñ temsiliy institutlarınen namuslıca aqıl tanışmalı ve emekdaşlıq yapmalılar.
  3. Devletler bunıñ kibi faaliyetler sayesinde yüz bergen zararnı adaletli ve namuslı surette ödev mehanizmleriniñ keregi kibi çalışuvını temin etmeli ve olarnıñ tabiat, iqtisadiyat, içtimaiyat, medeniyet ve maneviy inkişafına ketirile bilecek zararnıñ aqıbetlerini yımşatmaq içün kerekli çareler körmeliler.

33-ci madde

  1. Temel halqlar özlerini ya da öz terkibini özleriniñ adet ve anâneleri mucibi belgilemek haqqına sahiptirler. Böyle hal temel halqlarğa mensüp şahslarnıñ olar yaşağan devletniñ vatandaşları olmaq huquqına zarar ketirmez.
  2. Temel halqlar özleriniñ protseduraları mucibi öz institutlarınıñ qurulışını belgilemek ve olarnıñ azalarını ve erkânını saylamaq huquqına sahiptirler.

34-ci madde

Temel halqlar özleriniñ institut qurulışlarını, hususiy adetlerini, maneviyetini, anânelerini, protseduralarını, ameliyatını ve, bularnıñ bar olğanı taqdirde, huquqiy sistema ve adetlerini insan haq-huquqları sahasındaki halqara standartlar mucibi teşviq etüv, ileriletüv ve saqlav haqqına sahiptirler.

35-ci madde

Temel halqlar ayrı şahslarnıñ öz toplulıqlarına nisbeten vazifelerini belgilemek haqqına sahiptirler.

36-cı madde

  1. Temel halqlar, hususan devletlerara sıñırlarnen ayrılğan halqlar, olarnıñ terkibine kirgenlerinen hem de başqa ecnebiy halqlarınen alâqada bulunmaq ve alâqalarnı, munasebetlerni, emekdaşlıqnı inkişaf ettirmek, şu cümleden maneviy, medeniy, siyasiy, iqtisadiy ve içtimaiy sahalardaki ortaqlıq munasebetlerini inkişaf ettirmek haqqına sahiptirler.
  2. Devletler temel halqlarnen aqıl tanışır ve emekdaşlıq yaparken, bu huquqnıñ qullanılması ve kerçekleştirilmesini qolaylaştırğan ameliy çareler körmeliler.

37-ci madde

  1. Temel halqlarnıñ devletlernen ya da olarnıñ huquqını elge keçirgenlernen yapılğan muqavelelerni, uzlaşuvlarnı ve başqa konstruktiv muqavelelerni tanımağa, olarğa riayet etmege ve olarnıñ edasını temin etmege, böyle añlaşmalarnıñ, uzlaşuvlarnıñ ve diger konstruktiv muqavelelerniñ devletler tarafından da tanılmasına, kütülmesine ve olarğa hürmet etilmesine haq-huquqları bardır.
  2. İşbu Beyannamedeki hiç bir madde muqavelelerde, uzlaşuvlarda ve başqa konstruktiv muqavelelerde yer alğan temel halqlarnıñ haq-huquqlarını eksiltken ya da istisna etken madde olaraq tarif etilmemeli.

38-ci madde

Devletler temel halqlarnen aqıl tanışır ve emekdaşlıq yaparken, işbu Beyannameniñ maqsatlarına irişmek içün ameliy tedbirlerni ve şu cümleden qanuniy tedbirlerni de ömürge keçirmeliler.

39-cı madde

Temel halqlarnıñ işbu Beyannamede yer alğan huquqlarını ömürge keçirüv maqsadında devletniñ maliyeviy ve tehnikiy yardımına ve halqara emekdaşlıqnıñ qol tutuvına haqları bardır.

40-cı madde

Temel halqlarnıñ, olarnen devletler ya da başqa taraflar arasında olğan davalar ve añlaşmamazlıqlarnıñ adaletli protseduralar yolunen tez çezilüvine hem de olarnıñ individual ve kollektiv haq-huquqlarınıñ her türlü bozuluvlarından effektiv huquqiy qorçalavğa haq-huquqları bardır. Böyle hallarda qabul olunğan qararlarda işbu temel halqlarnıñ adetleri, anâneleri, qararları ve huquqiy sistemaları keregi kibi diqqatqa alınmalı.

41-ci madde

Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ organları ve mahsus muessiseleri hem de başqa hükümetlerara teşkilâtlar maliyeviy ve tehnikiy emekdaşlıq yapuv yolunen işbu Beyannamedeki kosterişlerniñ tamamınen ömürge keçirilmesine yardım etmeliler. Temel halqlarnen bağlı meselelerniñ çezilüvine temel halqlarnıñ iştirakini temin etken yollar ve vastalar belgilenmeli.

42-ci madde

Birleşken Milletler Teşkilâtı, onıñ organları, şu cümleden Temel halqlarnıñ meseleleri boyunca daimiy forum ve mahsus muessiseler hem de memleket seviyesindeki muessiseler ve devletler işbu Beyannameniñ esaslarına tamamınen riayet etmege ve olarnı ömürge keçirmege yardım eterler ve işbu Beyannameniñ effektiv surette kerçekleştirilmesi içün izçenliknen çareler körerler.

43-ci madde

İşbu Beyannamede tanılğan ve qabul etilgen huquqlar dünyadaki temel halqlarnıñ keçinmelerini, olarnıñ menliklerine ve eyihallılığına sayğını temin etüv içün zarur olğan eñ minimal standartlardır.

44-ci madde

İşbu Beyannamede tanılğan ve qabul etilgen huquqlar ve serbestlikler temel halqlarğa mensüp hem erlerge, hem de qadınlarğa teñ ölçüde temin etilir.

45-ci madde

İşbu Beyannameniñ hiç bir maddesi temel halqlarnıñ hazırki vaqıtta elde etken, ya da ileride elde ete bilecek huquqlarını eksiltken ya da red etken madde olaraq tariflenilmemeli.

46-cı madde

  1. İşbu Beyannameniñ hiç bir maddesi devletniñ, halqnıñ, şahslar gruppasınıñ ya da ayrı şahsnıñ Birleşken Milletler Teşkilâtı Nizamnamesini bozuvğa doğrultılğan türlü hareketler yapmaq ya da türlü faaliyetlerde bulunmaq haqqına sahip olmalarını tanığan, ya da mustaqil ve bağımsız devletlerniñ topraq bütünligini qısmen ya da tamamen bozuvğa ya da devletlerniñ dağılmasına alıp barıcı çeşitli hareketlerni rağbetlendirgen ya da taqdirlegen madde olaraq tarif etilmemeli.
  2. İşbu Beyannamede beyan etilgen huquqlar kerçekleştirilirken, her kesniñ insan haq-huquqları ve esas serbestlikleri hürmet etilir. İşbu Beyannamede añılğan huquqlarnıñ kerçekleştirilmesine yalıñız insan haq-huquqları sahasındaki halqara mecburiyetler mucibi qanuniy surette belgilengen sıñırlavlar hüküm sürer. Bu sıñırlavlarnıñ her hangisi yalıñız başqalarınıñ haq-huquqlarını keregince saymaq, tanımaq ve demokratik cemiyetniñ eñ aktual talaplarını temin etmek maqsadınen yapılması şart olğan diskriminatsiyasız bir tedbirdir.
  3. İşbu Beyannameniñ esasları adalet, demokratiya, insan haq-huquqlarına sayğı, musaviylik, diskriminatsiyasızlıq, namuslılıq ve eyi idarecilik printsipleri mucibi tarif etilir.

İ h t a r:

  1. Baş Assambleya’nıñ resmiy hesabatları, altmış birinci sessiya, 53-ci ilâve (A/61/53), birinci qısım, II bap, A bölümü.
  2. Bq. 2200 A (XXI) qararı, ilâve.
  3. A/CONF. 157/24 (Part I), III bap.
  4. 217A(III) qararı.

Arranged by International NGO of Foundation for Research and Support of Indigenous Peoples of Crimea, Simferopol (Aq-Mescit), 2008.

©All rights reserved.

Добавить комментарий