Image14

Felsefiy terminlernin qırımtatar tiline tercime etüv meseleleri

Annotcıya. Bu maqallede ingliz ve rus tilin felsefıy terminlerin ve olarnın qırımtatar tiline tercime etme meseleleri. Muellifler tercime usullarnın tasnifını bereler, ve olarnın arasında en relevent coyların saylamaqta.

Anaxtar sözler

Meselenin qouluvı. Nasıl belli ki qırımtatar tilin ogrenmek içün sımdiki vaqıtta Qırım içinde eki aliy oquv yurtu çalışmaqta. Ebette eger 90-cı senelerge olgan: qırqmtatar tili ögretilmesi eq olganından ğayrı, onı ta reed etilgen vaqtına alğa baqsaq, bu balaban ilerilüvdir.

Qırım tatar tili zenaatlıları zıyadelesken son qanuniy ve mantıqıyce baqsaq, tilnin reproduktsıyasından ve tar daire alimler ögrenılmesini kenleştirmek—cemiyet ve esasen qırımtatarlar arasında sotsial qonuşıcı vazifesini kenlestırmek. Er milliy til, en birinci öz fikirlerin tasdıq etme, qonusma ve ınformatsıyanen bolüşuv vastasıdır.

Qırımtatar tili resmiy, ilmiy, felsefiy, bediy sanat sy içinde zenaat, ve diger til ve ilahre.

QMPU unıversitetinde bır sıra qırımtatar tili kerek olmalı zenaatlar bar. En birinci nevbette, pedagogik zenaaatlardır, amma ondan ğayrı bu menecer, tarixçiler, iqtisadiyatçiler ve diger kim öz iş ayatını Qırımda keçirmege qararda, qayda qırımtatar tili qanuniy pekitilgen resmiy tillerden biridir. Elbette qırımtatar tilin ken sekşlde cemietke endirilmesi, onın ögrenme usulları ogde ketmek kerek, ondan da gayrı terminler işlenip çıqarılmaq kerek.

Bu student ilmiy ış sınırlarında, bu maqallenin muelliflerinen, qırımtatar felsefiy terminlernin lugatı yapılması tırışılgan edi. Aytmaq kerek—er berilgen terminnin izahatı rus ve ingliz tilinde Vikipedia–serbest entsıklopedianın saifeklerinden, ve son qırımtatar tilinde felsefege bagıslangan saife yapılması sebebinen alındı.

Qırımtatar tilsınaslarınen felsefe üzerinde olgan işlerine baqsaq, mumkün körmek S. M. Useinovnın luğatinda felsefiy terminler qırımtatar tilinde berile, amma o entspklopedik ya da izahat luğatı degil, ve şu neticede oquycığa öz terminler sınırına çıqqan ızahat bermey.

Evelkisi aytılğanı kibi, evel felsefiy terminlernin qırımtatar tiline tercime etme problemleri ögrenilmegen edi, ne şu neticedede bu mevzunı seçmege sebepçi oldı.

Manaca kelişken leksik birlemler tapmaq ve söznin tam biliş kerek sözler manası aqqında bilmek içün, biznen bır sıra luğatlar qullanılğan edi [1], [2], [3], [4] , [5], [6], [7].

İşnin maqsadı. Bu felsefiy termınlerni qırımtatar tiline çevirilmesi, ve ış boyunca qullanılğan usullarnın tasnifi, ve soq qullanılğan soyların ayırmaq.

Yanı nutuqta doğru aks etilmesi sebebinen, tercime deniğtirilüvler (transformatsiyatsiyalar) üç çeşıtı bar:

grammatik( cumlelernin bolunmesi ve umumiyleslestirülüvi, garammatik denıstirmeler ) , leksik (transkriptsiya, translıteratsiya, kalka yapması, qosulma, arif tüşürmesi, erin denıştırüvi, leksik-semantik denistirmeler) ve leksik-grammatik usullar(antonimik tercime, eksplikaçiya)

Tercimenin dogru manasın saqlamaq içün, usullarnın tek bir parçasını qullanmağa qararğa keldik.

Grammatık usullar. İngliz ve rus söz ızahatlarını baqqanda biz rast keldik, rus tilinde bulungan terminlernin gramatik sekli pek agırlasmasinen ve ingliz tilinde ise pek engınlestirüvinen.

Nasıl belli ki ilmiy qırımtatar tili çoqusı insanlarga anlamsız olmalı sebebinden, bizler cumle bolunme usulını tasdıq etemiz. Misal: termin сравнительная философия—область историко-философских традиций Востока и Запаад, включающее изучение философских школ, учений, систем,категориального аппарата и отдельных понятий bunday tercime etilgen—teniştirme felsefesi—tarixiy-felsefiy ve felsefiy araştırmalarnın sahası. Künbatı ve Kündoğuş felsefiy ananelernin teniştirme ilimidir. Buna felsefiy mekteplernin, talimatlarnın ve aurı anlamlarnın ögrenüvi kiriekte.

Bu misalde tercimenin grammatik usulından gayrı leksik usul kalka yapma qullanılgandır, o aqqında aşada aytılır.

Cumleler bölme usulı episi grammatik usullarından ken tarqatılgan olsada, ondan gayrı cumle umumiylestirmesi usulı qullanıldı. Originalda olğan sintaktik struktura eki ve ekiden ziyade sadecumlelernı bir murekkep cumlege bırleştirildi.

Mesela: дуализм terminin izaatı öz içinde eki cumle qaplap ala: olardan bir danesi sade cumle olmaqta термин имеющий несколько значений в истории человеческой мысли. В определенной области знания понятие включает в себя пересечение двух фундаментальных классов вещей или принципов, взаимовлияющих друг на друга, но меняющих свою структуру. Sintaktik ve manaca baglı cumle icun eki sintaktik yapma bir cumlege birleştirildi: bir qaç anlamlı termin olıp: eki noqtayi nazarnın negiz sınıflarının kesilmesi ve biri-birine qurulışlarını deniştirmeyip, tesir etmesini qaplap ala.

Leksik usullar . Coq allarda bir de bir terminnin tam alınması qayd etile. En buyuk imtıyazı bu terminnin diger terminge bağlılığı—çünki terminler—bu en unifikat til.

Alınma termin bir manada alıla ve tam manası olmaqta, o eki manalıqnı çezmege yardım ete.Ekinci ustünlik, bu onın yapılmasın adiylıgı. Kalka strukturasın türletüvi neticesinde.

Şunın içün qırımtatar tilinde en produktiv kalka usulıdır. Mesela: политическая философия ‘syasiy felsefe’ конвенциализм ‘anlaşmalıq’ ve ilaxre.

Kalka usulınen, bız ayrı sözlernin komponentlerini tercime ettik, olarnın çoqusı eskirum ve latin tiline ait: теоцентризм (rum Θεός — Бог (İlax)+ лат. Centrum –merkez) – ılahmerkezlik(arap ilah, ar ılah+ merkez), ya da аксиология (eski rum ἀξία—deger; eski rum λόγος – söz, ögrenç) – deger bilimi(eski turk –deger+ eski turk bilim) ve ilaxre.

Nevbetteki tercimeninusuln grammatik usulı—qısqartma ya da semantık artqaç sezlerden vazgeçuv. Misal olaraq: логика sözünın izahatını ketireyik—Vikipedıyadan ketireyik: раздел философии, нормативная наука о формах, методах и законах интеллектуальной познавательной деятельности, формализуемых с помощью логического языка. Şubesiz qısqartma usulının imtiyazı fikirnin izahatı manası öz yaşamısını devam ete.

Transkriptsiya usulıda işte qullanıldı– antique ‘антик’, ethic ‘этик’.

Generalizişme şeklinde religion (ишанч) işanç anlamınen deniştirilgen, çünki din termini qırımtatar tilinde ınanölı belginen, medeniy gizleşme arap alınması ola ve şu neticede Allağa inanç İslam dinini konkret belgiley.

Din leksemasın diger ınançlarnın adlamaq içün qullanilması, bizim fükürümüzge köre yznlış ve mantıqsız, anlamazlıqqa tercimeni çevire. Mesela: Buddhism is a religion буддизм—это религия; buddizm bu dindir—olamay çevirmek. Kerek yapmaq Buddizm inançtır.

Anlamlarnın tam ekvivalenttide olmaq mumkün—logıc ‘mantıq’ perseption ‘is’. Eger ızahatqa baqsaq, en sıq qullanılğan bu denıştirme usulıdır: o en birinci predikatlarğa tesir ete, çunki belli ki qırımtatar tilinde fiil cumlelernin sonunda turmaqta, neni kormeyik rus ve ingliz tillerinde.

Mesela: philosophy – is the study of general and fundamental problems concerning matters such as existence, knowledge, values, reason, mind, and language terminnin ızahatı, felsefe—umumıy ve temmel mevzuları olğan barlıq, deger, sebep, es, ve til aqqında ilimdir., olaraq tercime etildi. Sez başında olğan is stady ‘bu ilim’ Çıqış tilnin (ÇT) cumle başında olğan, tercime tilde(TT) cumle sonunda keçti—ilimdir.

Cumlenin ağır qabul etilmesi duyma–(rus. Ощущуение, ) alsaq, onın izahanı–отражение в сознании человека отдельных свойств предметов и явлений материального мира в результате их воздействия на органы чувств – insannin maddiy duniada bar olgan seylernin ve adiselernin ayrı xususietlerini. Olarnın duyğu muçelerine tesir etilmesi neticesinde, aks etilmesi. Kibi çevirildi..

Tercime etici tilnin grammatik qanunlarına kore aks etilmesi ‘отражение’ sintaktik yarmanın sonuna keçti.

Terminlerin tercime etmek içün umumtürk ve arap leksikası qullanıldı. Umumtürk komponentler—eki-,duy-, anla-, bar-, kerçek-, can-, deger-, sev-, şu içinde affikaler: -lik-, -lıq, *ma, -me, ve diger. Arap komponentleri: tabiy-, mantıq-, idraq-, ilax-, nisbet-, ve ilaxre.

Arap leksikasın qullanılması sebebi, eki sebepnen belgilendi—zemaneviy qırımtatar tilin ilmiy ve medeniy leksikası 20% ziyade arap alınmalarına aittir. Ekinciden** qırımtqtqr tilinde arap terminlerine analoglar eqtır. Mumkün edi türk tilinden almaq, amma esas belgileyici xalqnen qabul etilmesi ve anlamasıdır. Ta praktika kostergenine köre yanı kırsetmeler ıinsanler arasında ileri degil.

Netice. La çare 50 qadar termin biz tercime ettik. Eminmiz ki iş bunday kibi diger gumanitar ilimler kenlestirmek kerek. O belli basamaqta nefilologik zenaatlarda, mekteplerde, felsefe esasların ogrenmege yardım eter.

Qullanılğan edebiyat cedveli.

  1. Memetov А. М. Лексикология крымскотатарского языка / А. М. Меметов. – Aqmescit: Qırımdevoquvpedneşır, 2000. – 288.s.
  2. Useinov С. М. Qırımteterca-rusça-ukraince luğat. 1 qısım/ С.М. Useınov. – Aqmescit : Ocaq neşriyatı, 2006. – 416 s.
  3. Useinov С. М. Qırımteterca-rusça-ukraince luğat. 1 qısım/ С.М. Useınov. – Aqmescit : Ocaq neşriyatı, 2006. – 328 s.
  4. Useinov С. М. Qırımteterca-rusça-ukraince luğat. 1 qısım/ С.М. Useınov. – Aqmescit : Ocaq neşriyatı, 2006. –432 s.У
  5. Komissarov V. N. . Теория перевода (лингвистические аспекты) / V. N. Komissarov. – М. : Высшая школа, 1990. – 253 s.

6.Useinov S. M. Русско-крымскотатарский терминологический словарь (техника, физика, философия, химия) / С.М. Useinov. – Aqmescit : «ANAURT», 1992 – 63 s.

  1. Fox, Ch., Combley R. Longman Dictionary of Contemporary English – 6th edition., London : Pearson Education PSL, 2015 . – 2224 p.
  2. https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F

Добавить комментарий