20180516 001909

QIRIM ASSR DEVRİNDEKİ BAŞ DEVLET VE ÜKÜMET BİNALARINA DAİR

Bir afta evel, aprel 17-de, 80 yıl evel ğaddar sovet rejiminiñ qurbanları olaraq şeit ketken qırımtatar ziyalılarını hatırlağan edik. 1938 yılınıñ şu qara kününde qırımtatar milletiniñ 36 eñ körümli devlet ve medeniyet adamı qurşunğa tizilgen, daa beşi – türmelerge atılğan edi…

Atılğanlarnıñ arasında bir çoq eñ yüksek maqamlı devlet adamlarınıñ barlığı diqqat çekmektedir. Misal, İlyas Tarhan – KrımTSİK başı, Abduraim Samedinov de – Sovnarkom (yani ükümet) reisi olğandır. Daa dört şahs – Mamut Nedim, Ali Asanov, Ramazan Aleksandroviç ve Bilâl Çağar – Narkomprosnıñ (Narodnıy komissariat prosveşçeniya), daa biri, Fevzi Musannif – Narkomzemniñ (Narodnıy komissariat zemledeliya), niayet, Bilâl Çeşme­ci – Narkomzdravnıñ (Narodnıy komissariat zdravoohraneniya) sabıq reberleri ediler.
Bu insanlarnı hatırlar ekenmiz, olarnıñ ayatları ile alâqalı bir çoq sualler aqlımızğa kele. Misal: bu insanlarnıñ faaliyeti keçken müessiselerniñ (cumhuriyetniñ baş devlet ve ükümet organlarınıñ!), daa doğrusı, şu müessiselerniñ yerleşken binalarınıñ taqdiri ne oldı? Olar bugüngece saqlandımı, yoq?.. Saqlansa, içinde olsun, tışında – şu insanlarnı hatırlatqan bir şeyleri barmı, yoq?
Bir kereden cevap bermelimiz: saqlanğan binalar da bar, saqlanmağanı da… Bu maqalemizde biz, işte, şu binalarnıñ bazıları aqqında yazmaq istedik. Bugünki parça – Qırım ASSR dev­rindeki ilk ükümet binasına dairdir.
Bu binanı aqmescitliler ve Qırım tarıhı ile meraqlanğanlar pek yahşı bileler. Sözümiz – sabıq Gubernator evi aqqındadır… Yanına barılsa, divarında bir sıra hatıra tahtaları asılğan, bu tahtalarda bir çoq insanlarnıñ adları keçe… Yalıñız, iç bir qırımtatar adına rast­kelinmez… Maallesef!..
Mevzumız olğan bina bugün Aqmescitniñ Lenin soqağı, 15 ev adresi boyunca yerleşe. Bina 1835 s. qurulğan edi, mimarı – İ. F. Kolodindir. Daa evel, aynı şu yerde, aynı şu gubernator evi olıp, eskice bir ev tura edi, 1820 senesinde onı, o zamandaki saibi – gubernator A. N. Baranovnıñ musafiri olaraq,­ meşur A. S. Puşkin ziyaret etken edi. Şu yerniñ daa eski tarihını ise alsaq, 1795 senesinde o belli akademik P. Pallasqa bağışlanğan edi…
Qırımtatar tarihına bina 1918 s. da kirgen oldı. Belli olğanı kibi, 1917 s. fevral inqilâbından soñ­ Tavriya gubernatorlığı lâğu etilgen edi. Artıq sabıq gubernator evinde Qırımnıñ çeşitli siyasiy firqalarınıñ ofisleri yerleşti, bina “Halq evi” (Narodnıy dom) olaraq añılıp başlandı. 1918 s. 3 yanvar künü bu evge N. Çelebicihannıñ reisligi altında Qırımtatar milliy ükümeti (Direktoriya) kirgen edi. (Belli olğanı kibi, N. Çelebicihannıñ istifağa çıqması da sebebi aynı şu ev olğandır…). Yani binamız bu ceetten de diqqat çekmektedir.
N. Çelebicihan 23 fevral künü şeit ketken edi… İyün ayında ise, Qırımdan bolşevikler ketip, yarımadağa almanlar kirgen edi. Bular vaqtında (1918 s. iyün-noyabr ayları) Qırım general Suleyman Sulkeviçniñ reisligindeki “birinci Ülke ükümeti”niñ idaresi altında bulundı. S. Sulkeviç, belli olğanı kibi, Litva tatarlarından, musulman bir insan edi. Onıñ ükümetine bir sıra Qırım ve Litva tatarları kirgen edi. Misal, qırımtatarlardan Cafer Seydamet ve Mustafa Kipçakskiy, Litva tatarlarından ise A. Ahmatoviç, A. Milkovskiy, Arslan ve Nayman Kriçinskiyler. (Litva tatarları episi musulman ediler.) Yani bütün bu insanlarnıñ faaliyeti de bizim binamız­da keçken edi.
S. Sulkeviçnni ükümeti 1918 s. noyabr ayına qadar çalıştı. Almanlar ketken soñ, Qırımnıñ idaresi Solomon Krım adlı belli bir qaraimniñ reisligindeki “ekinci Ülke ükümetine” keçti, onıñ erkânında qırımtatarlar olmadı…
Evimizniñ qırımtatarlar ile alâqalı tarihı 1920 senesinde devam etti. Şu yılnıñ noyabr ayında Qırımğa üçünci kere bolşevikler kirgen ve yarımadada artıq sovet akimiyeti yerleşken edi. Qırımnıñ idaresi Qırımrevkomnıñ eline keçip, o da öz faaliyetinde kommunist firqasınıñ ülke komitetine tayana edi. O zaman bu organlarnıñ erkânında bir sıra qırımtatar “solları” da olğan, misal, S. Memetov, S. İdrisov, İ. Firdevs, Veli ve Ümer İbraimovlar ve digerleri.
Qırımrevkomnıñ idaresi altında Qırım 1921 s. küzüne qadar bulundı, bu aylarda devlet dairelerinde Qırımnıñ statusı meselesi muzakere etildi, Bütünqırım sovetler qurucı syezdine (Vsekrımskoiy üçreditelnıy syezd sovetov) azırlıq körüldi, meydanğa ketirile­cek cumhuriyetniñ Anayasası azırlandı ve saire. Ve bütün bu areketlerniñ esas merkezi, tekrarlaymız, sabıq Gubernator evi edi (çünki Qırımrevkomnıñ ofisi bu evde yerleşe edi)!..

Niayet, 1921 s. oktâbr 18-de Moskvada Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ meydanğa ketirilişine dair meşur qarar imzalana. Daa üç aftadan soñ, noyabr ayınıñ 7–11 künlerinde Aqmescite sabıq Zadekânlar teatrinde (bugünki M. Görkiy adına Qırım akademik rus dramatik teatri) Bütünqırım sovetler qurucı syezdi keçirile, onda, esas olaraq, şu meydanğa ketirilgen Muhtar Qırım SSRniñ Anayasası qabul oluna…
Syezdden soñ qısqa vaqıt içinde yañı Cumhuriyetniñ eñ yüksek idare organları – QırımTSİK ve Sovnarkomnıñ erkânları saylana. QırımTSİKniñ (reisi – Yu. Gaven) 50 adamından 16-sı – qırımtatar ve 1-i – qazantatar ola: V. İbraimov, O. Deren-Ayyerlı, İ. Firdevs, U. İbraimov, H. Çapçaqçı, K. Hamzin (qazantatar), A. Özenbaşlı, B. Çoban-Zade ve digerleri. Bundan ğayrı, QırımTSİKke namzet olaraq qırımtatar milliy areketiniñ eñ faal iştirakçilerinden biri S.-D. Hattatov saylana.
QırımTSİKniñ bir sıra azaları, aynı zamanda, Sovnarkomnıñ da (ükümetniñ, reisi – qazantatar S. Sultan-Galiyev) azaları oldı: Veli İbraimov – İşçi ve köylüler inspektsiyası narkomı, onıñ ağası Ümer İbraimov – Narkomzemniñ, Halil Çapçaqçı – Nakromzdravnıñ, Kerim Hamzin ise – Narkomprosnıñ başı olaraq saylandı. 1922 s. fevral ayında bularğa Adliye narkomı olaraq İsmail Firdevs de qoşuldı.
1923 s. bu eki organdaki qırımtatarlarnıñ sayı­sı daa ziyade arttı: QırımTSİKniñ erkânına belli qırımtatar adliyecisi, akter ve rejisser Celâl Meinov kirsetildi, Narkomprosnıñ başına ise Mühitdinov ketirildi.
Niayet, daa bir yıldan soñ­ eñ müim vaqia yüz berdi: QırımTSİKniñ başına V. İbraimov, Sovnarkomnıñ reisligine de O. Derey-Ayyerlı saylandı. Bundan soñ, 1944 s. qadar, Cumhuriyetniñ eñ yüksek bu eki maqamında yalıñız qırımtatarlar bulunacaq­tır!
Aynı şu 1924 senesi olsa kerek, QırımTSİK ve Sovnarkom yañı binağa taşındılar…
İşte, Aqmescitteki sabıq Gubernator eviniñ yanından keçkende, ya da aqqında bir şeyler oquğanda, öz vaqtında mında çalışqan onlarnen eñ belli qırımtatar dev­let adamlarını da hatırlayıq…
Şimdi sabıq Gubernator evinde Qırım cumhuriyet diplomsoñrası pedagogika tasili institutı (KRİPPO) yerleşe.
Devamı bar
Fotolarda: Aqmescit. Sabıq Gubernator evi
Aqmescit. Gubernator evi. XX a. başı

Nariman ABDULVAAP

“Yañı dünya” gazetası, №16(1450) 2018 s., APREL 27

 

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *