OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Qırım ibadethane ile oquv ve olarnıñ qurucıları Bağçasaraynıñ tarihiy cami ve mescitleri. I Meñli Geray han camisi

            Gazetamıznıñ soñki sanında Bağçasaraynıñ Salaçıq maallesinde alâ bugün o ayaqta turğan “Meñli Geray han camisi”ne dair maqalemizniñ ilk parçası basılğan edi. Şu parçanıñ soñunda degerli meslekdeşimiz, jurnalist R. Airçinskayanıñ 2002 senesi “Golos Krıma” gazetasında bastırğan “Zıncırlı medrese” maqalesindeki camimiz ile alâqalı bazı bir arhiv bilgilerge yer berilgen edi.
Şu bilgilerniñ arasında, ilk evelâ camimizniñ 1740-43 ss. qurulğanına dair malümat sual doğurmaqtadır. İç şübesiz, söz esaslı bir aqqında ketmektedir, çünki cami I Meñli Geray tarafından qurılğanı tam bellidir. Büyük ihtimal ile, camimiz 1736 senesi rus feldmarşalı Minihniñ seferi vaqtında büyük zarar körip (yaqılıp), 1740-43 senelerinde Qırım hanı Selâmet Geray tarafından tamir ettirilgen edi.Bu yıllarda Selâmet Geraynıñ, meselâ Hansarayda Divan odası, Küçük mescit, Han-Cami kibi bir sıra yerlerniñ tamir ettirgenini bilemiz.
R. Airçinskayanıñ maqalesinde ekinci diqqat çekken husus – vaquv meselesidir. Esasen Zıncırlı medrese aqqında yazılğan bu maqalede medreseniñ olduqça büyük bir vaqufqa saip olğanı qayd etile ve bu vaqufqa kirgen mülkke dair birer-birer malümat berile. Bunıñnen beraber arhiv vesiqalarında medreseniñ “caminiñ vaqufına baqqanı” dep yazıla ve bu husus bütün bu mülkniñ aynı zamanda camimizniñ de olğanını tüşündire! Yani cami ve medrese kompleks olsa, olarnıñ mülkleri ortaq olmalıdır. Bu meseleleri daa araştırmaq kerektir.
Vaquf meselesi pek müimdir. Çünki bir de-bir ibadethaneniñ ya da yurtunıñ qurucısı, aynı zamanda bularnıñ nasıl parağa çalışacağını tüşünir edi. İleride ise istegen kişi bu vaquf mülküne daa bir şeyler (yani bir de-bir mülk) qoşar edi. Şunı da qayd etmelimiz ki, bu qarşılıqsız, kendisi içün bir şey beklemeden yapar edi!
Zıncırlı ve, añlaşıla ki, I Mengli Geray han camisiniñ vaqufı kerçekten de, büyük edi. Medreseniñ Rusiyede eñ zengin medreselerinden biri, belki de, birincisi olğanı o zamannıñ matbuatında qaç kereler yazılğan edi. Bu vaqufqa kirgenlerni bütün tafsilâtınen azsaq, pek çoq yer alır. Qısqadan añsaq, vaquf şundan ibaret edi: Bağçasaray ve Kezlev şeerleri ile Uluğ-Qul (Ulaqlı – Glubokiy yar), Orta-Kesek-Uluğ-qul, Sır-Qair[?], Alma-Tamaq (Pesçanoye), Aq-taçı (bugünki Saq r-nı Garşino ve Külikovka köyleri [?] – N.A.) köylerinde bulunğan bir qaç büyük topraq arazisi, evler, tükânlar, bağça ve ilh. Bulardan bazılarınıñ kimler tarafından vaqf etilgeni belli edi (I Meñli Geray han, Mühterem bay adlı hayırsever birisi, knâz, general-mayor Çingiz Han), digerlerniñ adlarını ise şimdi ögrenemiz. Buña bir misal. Maqalelerimizde sıq-sıq añılğan qadı defterleriniñ birinde yaqınlarda soñ derece meraqlı bir vesiqa (sicil) bulundı*. XVII a. başına (1608-1613 ss.) ait bu sicilge köre, meşur Qırım hanı II Ğazı Geray (1588-96, 1596-1608) Salaçıqnıñ yuqarı medresesiniñ (közde Zıncırlı tutula – N.A.) müderrisi Halil efendiniñ ve Meñli Geray han camisiniñ imamınıñ adına Gözlevede (Kezlevde) öz vaqtında “bir tükân, bir oda (esnaf tükânımı?- N.A.) ve bir qavehane” vaqf etken eken, sicilde bu vaqufnıñ mütevellisi (“rasporâditel vakufa”) meselesi baqıla, müteveli olaraq da Emir Celâl bin Emir Şaban adlı birisi tayin etile!
Meraqlı husus: biraz yuqarıda añılğan R. Airçinskayanıñ maqalesinde Kezlevdeki tükânlar aqqında – “zaveşçannıye neizvestnımi litsami” dep yazılğan edi (yani arhiv materiallarına köre, bularnıñ adları belli degil edi). Artıq biz bu belgisiz insanlarnıñ, daa doğrusı, bir insannıñ, adını bilemiz, o – Qırım hanı II Ğazı Geraydır (1554-1608), eñ meşur Qırım ükümdarlarından, büyük serasker, aynı zamanda, büyük şair, muzıkant, bestekâr(!), hattat ve metsenattır!
Şunı da qayd etmelimiz ki, soñ derece qıymetli bu vesiqadan biz aynı zamanda, Meñli Geray han camisinde ve Zıncırlıda XVII a. başında imamlıq ve müderrislik yapqan insanlarnıñ adlarını da ögrenemiz, bular – imam Nasuh Halife ve müderris Halil efendidirler. İnşalla, böyle etip, arhivlerden, sicillerden, bütün Qırımnıñ tarihiy cami, mescit, medrese, mektep ve tekiyeleriniñ hadimleriniñ de adları ortağa çıqar!

       *Bu sicilni bir qaç yıl evel bizge türkiyeli professor Ne’zihi Turan bergen edi, oña teren minnetdarlığımıznı bildirmek borc, dep bilemiz.

Добавить комментарий