Küreş 2

Qırımtatar milliy küreşiniñ tiklenüvi ve inkişaf etilmesi

     Bir zamanlarda Qırımda en aytuvlı ve keniş darqalğan spor çeşitlerinden biri olan kuşak kureşi bugün unutulmamış ve inkişaf ettirilmiş em teşviqat etilgen spor çeşitlerin sırasından çıkartılmış.
    Qırımtatar milliy kureşiniñ tiklenüvi bugün pek çok meselelerini, şu cumleden bizim çocuqlar ve gençlerimizin içtimaiy tertipsizlikten qurtaran bir yöneliş olabilir. Qırımtatar ailelerinde beden (cismani) terbiyesi umumiy terbiyenin bolünmez bir qısmı sayıla edi. Halqımızın “başı sağlıq” diyen ibaresi bundan gelmelidir, çünki bu adı bir laf değil. Eşref Şemi-Zadeniñ ‘Közyaş divar’ poemasında böyle yazılmış:

On beşte bel tutışıp,

Şapırğanlar talaşta

Öz aqranı-tenlerni

Alıp tizge,yanbaşqa

     Eğer bir köyde öz pehlivanları olmuş, em olarnıñ küç-qüvveti yalnız Allah veren taqat değil, israrnen qazanılğan, meşgüliyetler yapıp irişilen qudret olmuş. Bu tür insanlar etrafında olğan tabiiy malzemelerini işletip, büyük muvafaqıyetlerge iriştiler. Elbette, kendi köylerinde onlar hürmet ve saygı kazanmıştılar [2-3].
     Yarış rakiplerinin yaşını, taqatını gözde tuta, çocuklarla-çocuklar, gençlerle-gençler kureşmişler. Galip çıqanlar bahşış alır, halq tarafından algışlana ediler. Küreş olacağı haqqında erkenden haber etilmiş. Mesela (örnek) 1920 seneleri kütleviy haber vasıtalarında bu aqta ilanlar verilirdi, ondan gayrı verilecek bahşışlar ve yarışlarda galip çıqqanlar aqqında malümat verilmiş [3–3]. Böyleliklenen, 1923 senesi “Yaş quvvet” gazetinde, 7-ekimde Bağçasaray bölgesi Kökköz köyünün oqulunda büyük “Derviza” geçireleceğini ve onun çerçevesinde olacaq küreşte Qırımın eñ ait olan qatılan küreşçiler hakkında malümat var.
      1887 senesi 24-martta Qırım şehirlerinde ilanlar asılmıştı.
   İlanlarda 1886 senesi 10-aralıkta seçilmiş Qarasuvbazar şehir belediyesi “Dervizanı” 6-maisa tayinlenmiş ve kureş (bahşışlar ile) keçirileceği yazılmış.
Buña göre, her yerde bu tedbire hazırlık yapılmıştı.
Baş mukafat qazanğana gümüş kupa ve 100 ruble, ekinci yerni kazanğana –altın saat ve 50-ruble, üçünci yerini kazanğana parça (ince ipekli kumaş) verileceği işandırıla edi. Ondan gayrı yarışmalar hairiye maqsadınen geçirilmiş. Böylelikle 1906 senesi 4-temmüzde Aluşta şehrinde yalı boyunda faqırlarınıñ faydasına (karına) yarış ötkerildi.
     Namuskarlık, mertlik, cesürirlik ve raqıbine şefqatlı munasebet, adaletlik, insaflıq ve merhametlik – bu quşak küreş spor çeşiti terbiyelen özellikleri. Küreşinin bu şartlarına eğer bir iştirakçi uymak gerekir. Böyle çizgiler terbiyelen spor ise bütün dünyaya ait munasebet ve, elbette, qoltutuv qazanmak yerlidir. Ama bugünde bizim halkımızda en qıymetli ve nufuzlı bu çizgiler qayıbolmaqta. Bunun ilk sebebi bizim halkımız kendi toprağından sürgün olduğu.
Yevgeniy Markov 19ci asırnıñ başında derc etmiş “Oçerki Krıma” kitabında yarımadada yaşayan halqın terbiye, medeniyetinden airette qalarak, onun hakkında pek iyi sözler yazdı.
Beden terbiye halqımızın umumiy medeniyetinin bir parçası edi.
Büyük nesil, Qırımda geçirilen yarışmalarını daha hatırlıyor bile [6]. Qırım çöllernin en yüksek noqtası “Buzav bairi” da olup geçen ananeviy kureş buralardandır. Küreşin inkişaf etüv tarihının kökleri asırlara değil, bin senelere attı. Bizimle umumiy kökleri olan Alpamış türk destanında anılan küreş bütün Asyada geniş darkalğan ve en sevimli spor çeşitlerinden biri olduğunu köremiz.
Tıbbiyatnın “babası” şarq mütefikkiri ve alimi Abu Ali ibn Sina küreş beden hem ruh sağlığına büyük fayda getirdiğini hakkinda yaza. Alimlerin ekseriyeti milliy küreş çeşitlerinden evel peyda olğan, dep qayıt ederler. Küreşin diğer çeşitlerine qarşi qoymayıp, bunu da qayıt etmek gerekir, serbest küreşni yüz senelik tarıhı,  dzudo ve sambo ondan da genç:dzudo yüz seneye yaqlaşık, sambo-etmiş senelik spor çeşitleridir. Onların arasında bizim küreşimiz bin senelik tarıha maliktir. Halkımızın medeniy-tarihıy asabalığı küreşnin, Türk halqlarının milliy sporu olaraq bin senelik tarihı olduğunu kösterir. Bu halqlar dünyada peyda olduğundan beri onlarda küreş ola bilir.
İdil (Volga) özen boyunda yaşayan Türk (Bulgar) halqlarından toplanılan askerler, tarihe “Kulikov tarla savaşı” gibi giren savaşta, Mamay – Hana karşı birinci saflarda çıkıp yenilmemişler. Çünkü toplanğanlarnın hepisi her sene eki-üç defa küreş, yumruq dövüşlerde qatıla ediler. O zamanları köyler arasında böyle Yarışlar sıq-sıq geçe emiş .
XIX asıra kadar Qırım, Kafkasya, Orta Asyada yaşayan halklar küreşni yalnız oyun, bayram tedbiri gibi göre ve o bayramlarda, dügünlerde meydana çıqarıla edi.
Zaman geçtikçe küreş oyun sınırından genişçe işletilip başladı ve cismaniy azırlıkta degerli er aldı. Bu saada belli muvafaqıyetke erişken insanlar kendi halqında meşur olmuş.
Sürgünlükten önce Qırımda tamır halq en namlı pelvanlarnı ayrı ürmet ile defn ete, onlarnı qabirleri sonra azizge çevirile, insanların duva oqup bağışlağan yerleri olmuş. Pelvanlar haqqında rivaetler ve efsaneler söylemişler.
1970 seneleri semetdeşimiz Gülfere Mustafa Kezlevge raatlıqqa varğan vaqıtta, anne-babası doğmuş  Qarasuvbazar bölgesi,  Tekkiye köyüne bara. Sabıq köyünin yerinde umümen bir şey qalmamış: evler, binalar  bütünley viran etilmişler. Gülfere hanumnın söledigine gore, köy ve mezarlarnı traktorle sürmişler. Amma Emir Musa oğlu Seydametnin kabir taşı tegilmeyip qalan. Ne içundir, buraya geldikçe  yeni traktor bozula ve şaşıp kalan traktorci işini devam etmeden red ete. Seydamet Qarasuvbazar bölgesinde en namlı küreşçilerinden emiş. Sağ ekende onı bütün halq  sevip-saya, 1935 senesi keçingen sonra onın kabirine yanaşa koylerde yaşayan cemaat içun aziz olup kalan.
Çingishannın ordusunda kademiy küreş usullarını bilen askerleri yuzbaşı olup tayinlene ve diger askerlere kendi ustalığını aşlamışlardı.
Türk halqlarında bu tür küreşe “Qara Qaplan” demişler. XIV asırnı en meşur seraskeri ve devlet erbabı Timurlan kendi askerlerin cismaniy medeniyetini arttıruvunda “Qara Qaplan” küreşi ile qulanmiş. Bilgenimize köre, Timurlannıñ ordusu pek güçlü olmuş ve o zamanları yenilmez ordu saylmış. Bu soy küreş çeşiti milliy küreşlerni kemalatlandırılğan çeşitidir. Böyle küreşnen oğraşkanlar çeşit türlü aletlerile qulanmaqnı ögrene ediler: bıçak, qılıç, sopa, taş, kamçı ve o zamanda olan diger silyahlar onların ellerinde, tabancadan çıkmış qurşun gibi duşmanlarnı şaşıra edi. Lakin en suçlı alet küreşçilerde elleri ve ayakları edi.
Bu soy küreşi bütün türk halqları kendi milliy küreşi hesap etkenini söylesek, yanılmamız.
Elbette, er bir bölgede asırlar boyu küreş çizgileri ile kemalatlandırılmış, bazı kaydeler, usullar deniştirilmiş, amma esas talaplar, misal (örnek) içün quşaqnın (bel bav) şartlığı, hem Orta Asiyada, hem Rusiya, hem Havroppa, hem Qırımda umümiy qaldı.
1980 seneleri zenaatdaşlarım ile (mestekdeşlerimle) suhbetleşerken, halqımız Qırıma geri geldikçe çoq spor çeşitlerinden Ukraina boyunca üstünlik alacağımıza emin edik. Amma bugünde sürgünlikten 300 bin vatandaşımız geri geldikçe ne var? Spor seksionlarina bir-eki semetdeşimiz katnay, amma evel qırım halqnın en kıymetli olan qudreti, cesürlik, irade kibi çizgileri bu gençlerde yoq. Mesele şunda ki, bu çizgiler çocuqqa qundaqtan aşlana edi. Biz yaşayan şaraitlerde, buyutun güç-quvvetimiz yerleşmek ve açtan ölmemek meselelerine bağışlanğan vaqıtta, kendi evlatlarımıznın cismaniyi, ruhiyi terbiesine qulak asmaiz. Belki de, asırlar boyu nesil-nesilden geçen terbiye etmek usulları da şimdiki ailelerde ğaip etildi.
Sürgünlükni neticeleri qorqunuçlıdır: onlar bin insan elak oldı, sağ qalanlar sağlıqlarını ğayıp ettiler. Sürgünlükte doğğan çocukları çok sebeplere göre sağlam doğmaz edi. Buna psikolojik, içtimaiy-siyasi hem de hava denişüvi tesir etti. Bu deşetli  şaraitlerde halqnın en qıymetli çizgilernin çoqusı ğayıb etildi. O zaman esas vazifeleri yaşamaq bu dünyada qalmak edi. Sağlığını pekitmek hakkında laf bile  yürsetilmey, bu sahada bir şey yapılmıyordu.
“Eski hamırdan basılmış” Rum yiğitleri:I. Mate, D. Haraçura gibi aituvlı küreşçiler Dünya çempiyonu ünvanını qazandılar:onlarnın ecdatları Ekaterina II zamanında Qırımdan sürgün etilmişler. Onlar Donbass bölgesinde büyümüşler. Donbass rumları adetlerini ve ananelerini bugüne qadar saqlamışlar, şu anda “Panair” isimli halq bayramları geçirilip, onların bir şartlı qısmı küreştır. Küreş quşaqlar ile geçirile, amma onun qanunları serbest küreş spor çeşitine yaqındır.
Mate ve D. Haraçura “Panair”deki küreşlerni ğalipleri olup köterildi ve Donbass sakinlernin hürmetini qazandılar. Onlar Qırımdan sürgün etilgen rumlar, yaşayan yerlerde gençlerinin sevimli küreşçileri ediler. I.Mate ve D.Haraçuranın Qırım kökenli ecdatları da belli zamanlarda küreş ğalipleri emiş.
Çempionluq insanın qanında olursa,onun qazanmaq ve spora yüksek netiçelere irişmek qabiliyeti arta. Buna sabıq 60-90 seneleri serbest ve klasik küreşi boyunca Soveytler Birlik taqımının ğalebeleri, taliliy göstergiçtir. Taqımnın esas qısmı Kavkasiyalılar edi, Donbass küreş mektebinin çocuqları da şu taqıma sıq-sıq qatıla ediler. Bu gençlernin ecdatları küreşte birinciliğini qazanlarını bellidir.
Ukraynada nam qazanan antrenör, Akmecitli Oleg Ali-oglu Grebennikov yetiştiren çempiyon Nariman Suleymanov beş sene Soveytler Birlik taqımının iştrakçisi oldu, Sovetler Birligini tunç ğalibi, silalı quvetlerin sambo küreşinde üç defa çempiyon oldu. Narimannın babası Fazıl bey 1941 senesi Qarasuvbazarda ötkerilen “Dervizanın” ğalibi olmuş. Dedesi Alim Suleyman ise kendi vaqıtında Qırımnın en meşhur küreşçilerinden biri emiş.
Bizim milletimizni kökenlerinde küreş aşlanuvlı olğanını ağa qardeş Ablaevlar körsettiler. Kendileri spor bosağalarnı yüksek bosağalarına köterilip talebelerni: Rustem Kazakov, Enver Abduramanov, Bahtiyar Omerov ve digerlerni yüksek ğaliplere yetkizdiler.
Küreşni tiklenüvi bugünde hafif meselelerden değil. Bu meselenin çezivünde, zenaatdaşlarımız endı çoq manialara raskeldi. Birinci ve en acınıqlı mesele-küreşni usulları, yarış geçirmek qaydeleri esasen unutulmuş ya da tamamen qayıp oldu. Bunu gençlerle görüşüvlerde yeşitken ve yazıp aldığımız talil edip, yanıdan tiklemek çaresi var. Ama, teessüf ki sürgünlükten evel kendi yarışta iştrak edip, küreşni qadielerini bilgenler qalmadı dersek olur.
1988 senesi mana küreş yarışmalarını alıp varmaq avale edilgen edi. Sürgünlikten avdet olan sonra 44 sene içinde birinci dervizamız edi. Beş bine yaklaşıq insan toplaştı Beşterek yanında. O zaman küreşten haberi olan anlayan gençleri toplayıp bilginlerin söylemesini rica ettik. Böylelikle, küreş başlamazdan önce onun qadilerine değişmeler ve qoşmalar yapıldı. Ama gençler gösteren quşaq qaplamak usulu bugünki vaziyete gelişmedi. Gençler söylediğine göre, kureş başlarken quşaqlarnı bileklere sarmaq gerek emiş, ama bu müçe saqatlığına getirmek mümkün.
Dzudo küreşni esasçısı Zıgaro Kano, bu soy şark küreşini yaratan zamanında çoqtan-çoq küreş çeşitlerinin en tesirli usullarını aldı lakin meşğüliyetlernen oğraşanının bedenine zarar getirecek usullarnı çete çekti.
Qırımda da küreş asırla boy inkişaf ettirillen ve yanlış qapqaçlav gibi usul, elbette, tenqitke oğratıla bile edi.
Milliy küreşni tiklemek içün daha bir menbadan faydalanmalıyız-Rusya, Turkmenistan, Özbekistan mütehassıslarınen alaqa qurmak gerekir. Onlar bu eyldan endi geçti ve tecribeli oldular. Küreşnin en muvafaqietli inkişaf eden memleketlerden Tatarstan, Başkirtostan ve Özbekistandır. Küreşnin inkişaf ettirilmesine siltem bu ulkelerde onı devlet serviesine köterenler oldu.
1980 seneleri dzudo ve sambo küreşlernin belli ustası Kamil Yusupov özbek milliy küreş boyunca mirasını öğrenmeye başladı. Onın maqsadı küreşte yeni universal qaideler çıqarmaq ve olarnı dünya standartlarına getirmek edi. “Kuraş” faaliyetrinin hareketleri yalınız Özbekistan sınırlarında olmadı. 1992 senesi Cenübiy Koreya, Kanada, Japon, Indistan, AQŞ, Monako ve Rusyada olup geçen uluslararası forumlarda özbek “kuraş”ının taqdimnamesi ötkerildi. Bu faalietnin neticesinde Avropa, Asiya ve  Amerikanın 28 vekili Kuraş Halkara Assosıyasıanı – özbek küreşini halkara seviyesine taqdim eden organ yarattılar (KHA-MAK).
Qırımtatar milliy küreş – bu milliy spor çeşitlerinen bir sırada devlet qoltutmasına layıq. Sürgünlik halqımıznı küreş medeniyetini de bayağı artta qaldırdı. Şuanda Qırımda orta asırlarda gibi halq bayramlardaki oyun dep baqıla. Rusyada ise bir kaç seneden beri milliy tatar-başqırt “kuryaş”ı boyunca yarışlar, turnuvalar ötkezile.
1991 senesi Aşgabad şehrinde “Çuleş” turkmen milliy küreşi boyu turnuva ötkerildi. Orada Özbekistan, Tacikistan, Başkirtostan, Japon, Çin, Türkie, İran sporçiları qatıldılar. Bonlar hepisi kendi milliy küreşleri boyunca tevsiyeler vermek imkanı var. Önce söledigim kibi, bütün türk halqlarına mensüp milliy küreş çeşitlerinde bir-birine benzeen çizgileri mevcut. Onlara esaslanaraq qırımtatar quşaq küreşini de canlandırmaq, tiklemek çaresi olur.
Daha bir mesele-meşğulietler geçirmek eğer olmağanınen bağlı. Eger memurlar vatandaşlarımız toplu yaşayan yerlerde çocuqlarını boş vaqıtnı faydalı keçirmekni muşmiligi ve emiyetini ağnasalar, bu mesele de çezilecek bir meselelerden. Sonki seneleri gençlerimiz arasında cinaetçiler, afenciler artkanı sezile başladı. Eger biz bu ceryannı durduramazsak, sonra geç olacağı bes-bellidir. Bugün çeşit küreşlerni takdim  eden  antrenörlar  millii  kureş federasyonunu yaratmalıis. Herbir mütehassıs kendı bölgesinde maddiy temel haqqında haberdar. Qırım boyu böyle mütehassılar bir kaç onluqnı teşkil  ede.
Küreşke neye ayrı diqqat ayırmalıyız? Çünkü o Qırımı en qadimiy spor çeşitlerinden biri. Çoqtan-çoq antrenörlar, şu cümleden bizim millet vekilleri, frenk, amerika, japon küreş çeşitlerini inkişaf edeler. Qırımda “sumo” küreşnin, bu japon küreşi içün ğayet özgün insanlar olmak şart olanı ve onlar az olduğuna baqmadan, federasyonu bile var. Benimce, antrenör çalışqan vatandaşlarımız kendi zenatını  bıraqmayıp, milliy küreşimize de vaqit ayırıp, onun diklenilmesine kendi iş selerini qoşmaya imkanı olur edi. Kim bilsin, belki, qanımızda olan bu küreş canlanır. Qırımtatar milliy küreşi dünya medeniyetin bir qısmıdır. Ondan ğayrı diklersek hepimiz  medeniyetin daha bir bosağasına göterilebilirdik.
Az da olsa, siyasetni de toqunup geçmeye kerekir. Bazı sahte siyasetçiler ağız kerip, “gecekondularda”, milliy qasabalardaki spor salonlarında qırımlılar kendilerine asker hazırlağanlar haqqında safsata (şikayet) darqatıp, yarımadanın ealisini qorkuzacaqlar. Bugünde  Qırımda antrenörlar terkibine sabıq hem de acayıp sporçular, girmekte. Onlar yüksek malümatlı insanlar, onların tecrübesi ve onlar asrağan çoqtan-çoq minsiz namı olan talebeleri var. Hepsi bir kahraman, batırlardır.
Antrenör olup çalışan adam ilk-evelya pedagog ve kureş ne olduğunu, nasıl insan çizgilerini terbiyelegenini anlar. sporcularnı yetiştiriyor. Eğer spor oquldaki antrenörler milliy küreşnen meraqlanıp, diğer spor çeşitleri sırasında onun tiklenüvini kendi işi yaparsalar, Qırımda milliy küreşinin tiklevi boyunca temel olmak mümkün edi.
Bizler 2008 senesi Müendis pedagogika universitetinde konferans keçirip yaklaşıq 500 vekiller tarafından federasionnı tiklemege qarar verdik. Eki sene içinde 25 yarışlar ötkezdik, Qazanda dünya çempionatında taqımımız işitrak etti, Romaniyada milletlerarası olıp keçken quşaq küreş turnivasını aktiv iştirakçisi oldıq.
Nietlerimiz Qırımımıznıñ mektepleriniñ episinde milliy quşaq Küreşini oquşlarnıñ programına kirsetmek ve beden terbiye derslerinde resmi olaraq tasil baqanlıgı tarafından ders saatlerini pekitmek. Ondan da gayrı fakultativ saatler eklemek.
Bu masraflı bir iş degil. Sadece qış sporlarnı programdan çıkarıp, Qırımda bir zamanlarda popular ve sevimli olan spornu yeniden tiklemege.
Küreşni mektepler programına keçirsek oqullarnı ellerine buyuk ve küçlü terbiye aleti berecegimize inanam!

Добавить комментарий