A Bunch Of Scrambled Game Board Pieces With Letters Imprinted On Them, Focusing On Words With A Shallow Depth Of Field.

Qırımtatar tilinde mustaqil söz çeşitleriniñ keliş kategoriyası

Meseleniñ qoyuluvı.Qırımtatar tilşınaslığınıñ çoq müim ve aktual problemleri daa ögrenilmekte. Olardan birisi keliş sisteması. Bu sıq qullanılğan, amma az ögrenilgen grammatik kategoriyasıdır.

Edebiyatnıñ talili. Keliş sistemasınen bağlı olğan malümatlarnı Vinogradav V. V., Bondarko A. V., Samoyloviç A. N., Kononov A. N., Baskakov N. A., B. Çoban-zade, Qurtmollayev E, Memetov A. M. ve diger alimlerniñ araştırmalarında ögrene bilemiz.

Tetqiqatımıznıñ maqsadı – türkşınaslıqta ve qırımtatar tilinde keliş sistemasını ögrenip, baş kelişinde olğan isimlerniñ manasına köre çeşitlerini ayırmaq.

Esas malümatnıñ açıqlanuvı.Türkologiyada keliş sistemasınıñ ögrenilüvi rus ilmiy grammatikalardan keldi. Birinci neşir etilgen – Giganov İ, Halfin İ, A. Troyanskiy A. Kazem-bekniñ grammatikalarında esasen 7 keliş kösterile.

Türk tillerniñ keliş sisteması çoq asırlar devamında devirlerniñ hronologik deñişmesi neticesinde quruldı: 1) erte türk tili devri; 2) keç türk tili devri; 3) türk tiller gruppasınıñ şekillenüviniñ ayırıluv devri.

Türk tilleriniñ qıyaslav grammatikası çeşit müellifler tarafından türlendirilgen, bu sebepten, umumtürk paradigması altı ya da sekiz keliş terkibinde yañıdın tizilip kele. 1979 senesi B. A. Serebrennikov tarafından yapılğan rekonstruktsiyağa köre, keç türk tiliniñ keliş sistemasında altı keliş qayd etile [4, c. 87]. A. M. Şçerbaknıñ rekonstruktsiyasına köre, umumtürk paradigma sekiz kelişten ibaret.

Qırımtatar tilinde kelişlernen bağlı olğan malümatnı Samoyloviç A. N., Bekir Çoban-zade, Qurtmollayev E. A., Memetov A. M. işlerinde tapmaq mümkün [3, 5, 1, 2].

Samoyloviç A. N. ilmiy işinde “Opıt kratköy krımsko-tatarsköy grammatiki” keliş kategoriyasında söz yapıcı affiksler, çoqluq bildirgen affiks, keliş affikslerini qayd ete [3, s. 39].

  1. Çoban-zade “Qırımtatar ilmiy sarfı” işinde keliş kategoriyalarnı “söz deñiştirici şekilciler” olaraq köstere, ve qırımtatar tilinde beş söz deñiştirici şekilni qayd ete: muzafun ileyh (saiplik k.), mefulün ileyh (doğrultuv k.), mefulün bih (tüşüm k.), mefulün fih (yer k.),mefulün anıh (çıqış k.) [5, s. 67].
  2. A. Kurtmollayev keliş kategoriyalarını al afikslernen türlenme kibi adlandıra ve qırımtatar tilinde altı alnı qayd ete (baş al, saiplik alı, doğrultuv alı, tüşüm alı, yer alı, çıqış alı) [1, s. 59].

Memetov A. M. “Zemaneviy qırımtatar tili” dersliginde keliş kategoriyası altı kelişten ibaret olğanını qayd ete [2, c. 168].

İşimizde baş kelişinde  kelgenisimlerniñboyle çeşitlerini qayd ettik:

Baş kelişinde olğan isim, cümlede hitap olıp kele.Olarnıñ bir qaç semantik çeşitini ayırmaq mümkün:

  1. a) çoqluq manasını bildirgen cınıs hitaplar (cemaat!)
  2. b) insanlarnıñ adlarını bildirgen has hitaplar:

– qız adları(Zeynep);– oğlan adları (Ziya);

  1. v) soy – sopluğını bildirgen hitaplar (anay, adım Zekirya degil);
  2. g) ayvanlarnıñ lağaplarını bildirgen hitaplar(Aqbaş, yanıma kel!).

Baş kelişinde olğan isim adlav cümle olıp kele:

  1. a) abstrakt ve konkret mananı bildirgen añlamlar (Sevgi!., Baar!)
  2. b) insan adlarını bildirgen adlav cümleler. – qız adları (Elmaz! – kiyik sesle qıçırdım men);– oğlan adları (Alim!).

Baş kelişinde olğan isimcumlede haber olıp kele:

  1. a) canlı cınıs isimni bildirgen haber (menim ağamdır);
  2. b) insannıñ adını bildirgen haber:– qız adını bildirgen haber (Sınıfnıñ başı Eminedir).– oğlan adını bildirgen haber (Tedbirniñ yolbaşçısı Enverdir).
  3. v) abstrakt manada kelgen haber (iliminiñ bir pıtağıdır).
  4. a) adam adlarını bildirgen has isimler:– qız adları (Elmaznıñ);

–oğlan adları (Ziyanıñ kim olğanını er kes añlar);

  1. b) adamlarğa munasebeti olğan cınıs isimler (adamlarnıñ);
  2. v) ayvanlarnıñ adlarını bildirgen cınıs isimler (köpegimniñ);
  3. g) soy – sopluğını bildirgen isimler (Menim qızımnıñ);
  4. d) predmetlerniñ adlarını bildirgen isimler (Qapınıñ)
  5. ye) ösümliklerniñ adlarını bildirgen cınıs isimler (Terekniñ yapraqlanı altın tüste);
  6. yo) şeerlerniñ adlarını bildirgen isimler(Gurzufnıñ);
  7. j) abstrakt isimler (Sabırnıñ astı sarı altın).

    Demek, qırımtatar tiliniñ keliş kategoriyası devirler devamında deñişmelerge oğradı. İşimizde baş kelişinde işletilgen isimlerniñ semantik çeşitlerni qayt ettik.

 

QULLANILĞAN EDEBİYAT

  1. Kurtmollayev E.S. Tatar tiliniñ grammatikası. I qısım. Fonetika ve morfologiya / E. S. Kurtmollayev. –  Simferopol: Qırım ASSR Devlet neşriyatı, 1940. –  212 s.
  2. Memetov A. M. Zemaneviy qırımtatar tili / A. M. Memetov.

– Simferopol: Qırım devlet oquv ped. neşriyatı, 2006. – 320 s.

  1. Samoyloviç A. N., Opıt kratköy krımsko-tatarsköy grammatiki

/ A. N. Samoyloviç. ¬– Petrograd, 1916. – 403 s.

  1. Serebrennikov B. A. Sravnitelno-istoriçeskaya grammatika türkskiy yazıkov. Üçebnoye posobiye dlâ vuzov / B. A. Serebrennikov, N. Z. Gaciyeva. – Baku: Maarif, 1979. – 303 s.
  2. Çoban-zade B. Qırımtatar ilmiy sarfı / Bekir Çoban-zade.

– Aqmescit: Qrımdevneşr, 1925. – 187 s.

Добавить комментарий