Pisatel

QIRIMTATAR YAZICILARINIŇ TİLİNEN QIRIMTATAR SÜRGÜNİ Parça II

Серия публикаций: QIRIMTATAR YAZICILARINIŇ TİLİNEN QIRIMTATAR SÜRGÜNİ

Yazıcımız Rustem Ali’nen 8 Aralıq 2010 tarihlı qonuşmamdan

-Siz Özbekistan’ğa, Marhamat’qa kelgeniňizden soň nasıl yaşadıňız?

Marhamat’qa keldik anamnen beraber. Açmız. O halq yaşağan yataqhane yer. Biz andamız. Bir Tacik adamı taş yolunıň artında hasta eşekni taşladı. Adamlar kördiler. O eşek aylana, bir yerge ketip olamay. Soň gece öldi. Şu bizim halq çıqıp gece ölgen o eşekniň etini kesip-kesip alıp, eti olsa aşağanı aşadı. Bu havadan alınğan şey degil. O qış vaqtı edi, anam hasta, sıcağı büyük, açlıq çekemiz bir yaqtan, ekinci taraftan anamnı tif, endi o tif maňa keçkende… Menim qaydan haberim olsun, men açım. Soň men de bardım o eşek etinden alıp aşamağa. Anda barsaň, körseň o balaçıqlarnı, tek qaburğalar qalğan, kimi cam parçasınen, kimi teneke parçasınen, kimi bir pıçaq tapılsa, andan bir şeyler sıdırıp-sıdırıp tapa. Anda yaqınlaşmağa yer yoq. Yer tolu edi, çibin kibi tolu bizim Qırım balaçıqları, aç. O vaqıt Özbekler, başqaları, bu Qırımlılar soyıp aşamasın dep soqaqqa çıqmağa qorqar ediler. Anam ayta edi ölgen hayvannıň etini aşama, aşaycaň – ölersiň hepsi bir. Onı aşamağanım yahşı. Başqa bir yapraqlar, tamır, bir şeyler tapıp, ne aşasaň aşa, tek ölgen hayvannı, ölü şeyni aşama. Ana o anamnıň ögretkeni. O vaqıt men on yaşındam bala amma, o açlıq menim, adam üstüne atılıp boğazındanmı, betindenmi tişlep, tişlep – aşamağa hazır derecede insan. Allahqa (Allağa) inanğan, Bismillah demege bilgen insan bu şeyni yapmay, açlıqtan ölip bu şeyni yapmaz, çünki Allahtan (Alladan) qorqa, günahtan qorqa.

Mesela, 44-iň açlığı. Bu havadan alınğan şey degil. O ömürde gerçekten oldı. Mesela, men 44 senesi dekabrniň soňlarına, yaňı yıla taba (doğru) açlıqtan şişip, ölip, bu bizim balaçıqlar, adamlar top-top öle ediler açlıqtan. Men bunı başımdan, közümden özüm çektim bu açlıqnı. Öyle devirler oldı ki, ana emizgen bala anasınıň köksünde, anası öldi, anasını emip şu balaçıq da ölip qaldı. Böyle öldik biz. %46 öldi halqımız, halqımıznıň yarısından ziyadesi açlıqtan öldi. 44 senesi şu dekabrniň soňunda men şu Marhamat degen şeherdem, şimdi şeher sayıla, o vaqıt qasaba edi. Onda bazar qapısı ögünde çayhane bar. Çayhanede Tacik, Özbekler oturıp sıcaq çaynen, buvlanıp turğan çay, piteni qaparlar. Men açım. O vaqıt 10 yaşına kelgen vaqtım edi. Ömrümde bir kere böyle el uzatıp bir parça beriň dep… birinci ve soňki kere edi. Şu Özbek edimi, Tacikmi – Zahitcan adı edi, soňundan men bildim. O maňa ne dedi: “Saňa bir doğram pite bersem, başıňnı kessem, razısıňmı?”- dedi. Men razı olmayıp kettim. O arannıň yanında qar, buz edi. Yıqılıp qaldım. Bizim kibi yolda yıqılıp ölgen balalarnı toplap ölühanege morgga alıp barır ediler. Anam tif hastalığından menden ögüne hastahanege tüşti. Sanitar qadınlar Hafize ablamnen birisi meni körip anama: “Oğluňnı anda alıp ketip bıraqtılar, öldi oğluň” – dep ayttılar. Zindan bar edi, eski, Miň Tepe dey ediler, tap Ceňgiz Han devrinden qalğan zindanlar bar. Bizim ölü balalarnı soyundıralar, soň ölülerni onda bıraqır ediler. Şu ölühanege meni alıp ketip taşladılar. Endi çır-çıplaq edim. Anama bu eki qadın söyledi: “Oğluňnı anda alıp ketip bıraqtılar, öldi oğluň”. Soň menim anam, hasta da, qaçtı, o ölühanege çaptı, qapını yumruqlay: “Açıňız, balamnen sağlıqlaşayım”, – dey. Soň açtıralar. Anam eline ala meni, betime netey de, öpe de bütün yerimni. Boynuň, – dey, – sernik qadar inceçik, boyunçuğuňdaki damarıň duk-duk-duk ura edi de, balam, ağlay. Soň alıp çıqa. Bu kerçekten olğan hadise, bizim sürgün olduğımız da kerçekten olğan hadise. Men, menim milletim şu ölühanege tüşip çıqtı, – deyim. Bu sürgünlik bizim içün morg edi. Yani öldürmek içün alıp bıraqıp kettiler bizni anda. Soň biz andan çıqtıq. Meni, mesela, anam çıqarğan olsa, menim milletimni de, bizim halqımıznı anamız çıqardı. Dünyada Qırım olmağan olsa, biz Qırım anamıznı sevmegen olsaq, biz Qırım’ğa qaytıp kelgen halq olmaz edik.

Men “Milletim Qırım” degen şiirimde, Rusten Memetov şiirime muzıkasını yazdı, yırladı. Hicret sözü yerine sürgün sözüni qoymaq kerek, deňiştirmek kerek. Men sürgündeki halqımız haqqında yazdım o yırnı, şiirni. Hem böyle “Hicretten qaytam hep tamçı, tamçı…”. Sürgünden qaytam hep tamçı, tamçı demek kerek. Çünki hicretteki qıbırdamaylar.

-Rustem ağa, halqımız sürgün olunayatqanda böyle vaqianı tarif etesiňiz:

“Kün evvelsi bu yol faciası haqqındaki haber vagon-vagondan butün eşelonğa darqağan edi. Emirveli qart tışta rahatına abdest alacaq olıp biraz hayalsırağan, keçikkeni içün asker açuvlanıp onı köpçekler tübüne tepip yibergen. Poyezd bir daha toqtağanda onıň qarısı Vasfiye qartana, menim canımnı da alıňız, diye başını köpçek astına qoyğan. Adamlar onı qurtaracaq olğanlar, amma tüfekli obur, hepiňizni atıp taşlarım, dep onıň yanına hiç kimseni yollamağan.”

-Mında böyle vahşet kösterile. Bu vaqialar kerçekten olğanmı?

– Baq! Şimdi Qutlaq’ta Abduraman ağa Maştaq yaşay. Babası yoq. Anası beş balanen beraber. Poyezd toqtay. Teneke üstünde hamır, bir şey qoyıp pişireler. Soň yetiştiralmay. Poyezd kete. O çapa. Soň olar üyteyler… Ana öyle vaqıtta onıň anası poyezd tübüne qala, öle zavallı. Bu Abduraman ağa 15 yaşında edi. Beş aptesinen beraber Özbekistan’ğa tüşe. Şimdi o mında Qutlaq’ta yaşay. Bunu yazğanımdan soň, oqulğan soň, “bizi yazmışsın” dey. Keldi muharririyetke, körüştik. “Bizim başımıza gelen şey”, – dey. Kerçekten bunı vagonda endi anamdan eşitken edim. Anam, başqaları böyle oldı dep tariflediler.

-Rahmetli yazıcımız Ayder Osman da sürgünniň qorqunçlığını “Sabah ola, hayır ola” eseriniň tilinen olduqça tesirli bir şekilde kösterdi. Mesela, halqımıznıň feciy vaziyetiniň tasvirini o da sürgün yolunda yer alğan vahşetnen quvvetlendirdi. Aynı vaqıtta siziň yazğan “Ölüm yolu” eseriňizde de halqımıznıň ana vatanı Qırım’dan ayrılıq faciası mecaziy tilnen kösterildi. Mesela, siziň aňlatmağa çalışqanıňız esas mecazlar, olsun ana-vatan mecazı, olsun sürgünge mezar dep aytqanıňız, olsun siziň babaňıznıň alicenaplığı sebebinden haince öldürülmesi ve başqaları – bütün bular hayatiy tecrübeňizge tayanmaqtadır ve eseriňizge kerçekliligini temin etmektedir. Söz yürsetilgen işbu metin parçaları şunlardır:

Ayder Osman’nıň “Sabah ola, hayır ola” eserinde sürgün yolculığınıň faciasını mecaziy ve aynı zamanda kerçekçi tilnen aňlatmağa çalışqan metin parçaları:

“Bu daqqada qaranlıq vagon içindeki adamlarnıň hepisi sessiz ağlamaqta edi. Olarnı ne içün ve qayaqqa alıp keteler? Endiden soň ne olacaq? Kimse bilmey. Qartlar fısıldap dua oquylar, balalar vagon sarsıntısı altında yuqusıraylar. Büyük yaşçik (qutu) içindeki sers ve suvuq qaranlıq adamnı eze, sıqa, basa. Qaranlıq tolu yaşçik hep qayaqqadır cılışa, kimerde o kâinatnıň ortasında salınıp turğan kibi kele. Qara yaşçik tahtaları arasından anda-mında körüngen yıl kibi ince sızıqlar olarnıň yanıqlı yüreklerini yarıqlandırıp olmay.

Poyezd (tren) gece-kündüz demeyip hep kete. Vagon ortasına qoyılğan qopqadan bedat sasıq kele. Amma başqa çare yoq. Her kim onıň yanına barmaq ve anda acetini körmek kerek. Bu masqaralıqqa dayanıp olamağan yaşçaraq qadınlar ağlaylar. Esliler olarnı tınçlandıralar: “Sabır et, balam, bu belki daha ahır-zaman degil. Belki bizim küneşimiz daha batmağandır”, – deyler.”

“Qartiy (yaşlı bir kadın) abdırap qapıdan başını çıqardı ve zayıf közlerini qısıp, etrafqa baqındı. Bu arada poyezdniň yanaşasındaki yoldan vıznen keleyatqan yük maşınası (kamyon) köründi. Qartiy maşınağa baqıp qaldı. Birazdan maşına yaqınladı. Ana yüregi bir yaňlışsız evladını tanıdı. Dümen başında oturğan harbiy adam onıň oğlu Alim edi. Maşına vagon qapısınen teňeşken soň Alimni her kes kördi ve tanıdı. Alim hem maşınanı ayday, hem de anasına baqıp qıçıra: birev bir şey ayta, birev bir şey soray. Maşınanıň motorı boğuq hırılday, onıň içinden buv köterile, amma Alim hep ayday ve hep qıçıra.

Bu şamata vagon yanındaki tamburda turğan saqçı askerlerniň diqqatını celp etti. Olar vagon yanaşasında vıznen keleyatqan harbiy maşınanı körgen ve qıçıruvlarnı eşitken soň meseleni aňladılar. Eki avtomattan (otomatik tüfekten) devamlı qurşun atıldı. Qurşun tasırdıları diger vagonlardan da eşitildi. Alim maşınanı aydar eken bir kereden qıyıştı, boynu buruldı, maşına ise sıçradı ve çalqandı, soňra alevlenip yandı, bir tınıştan soň küçlü patlav sesi eşitildi. Qartiy kiyik davuşnen: “Balam” – dep qıçırdı ve oğlu kibi burulıp qaldı, şu an’de qızı tutmağan olsa, aşağı yuvarlanacaq edi.

Vagon içindeki adamlar terenden ah çektiler. Bu arada vagon damında tasırdılar eşitildi. Andan qaba erkek davuşı: “Susıňız!”, – dep bağırdı ve küfür sözlernen sögündi. Vagon tındı. Endi tek quçağında anasını tutqan Selime ökürip-ökürip ağlamaqta. Bu vaqıtta o anasınıň ölgenini daha bilmey edi. Zavallı ana bu dünyadan oğlunen beraber ketti. Nasıldır bir toqtalışta (durakta) qartiyniň cesedini alıp qaldılar. Poyezd hep ögge aşıqa (acele ediyor). Dersiň anda, belgisiz uzaqlarda bu adamlarnı sabırsızlıqnen bekleyler. “Aşıqmaq kerek!” dep tasırdaylar köpçekler (tekerlekler). Qocaman ve qara mahlüq fışnap-fışqırıp, ıdırınıp-burğalanıp olarnı hep ögge çeke. Dersiň bu çaresiz ve biçare adamlarnıň talihi endiden soň mına şu mahlüqqa bağlı edi. Mahlüqta ise insaf yoq.”

Добавить комментарий