07c7fcaa421c1892c852b1dda5ecf8ef XL

QIRIMTATAR YAZICILARINIŇ TİLİNEN QIRIMTATAR SÜRGÜNİ Parça III

Серия публикаций: QIRIMTATAR YAZICILARINIŇ TİLİNEN QIRIMTATAR SÜRGÜNİ

Yazıcımız Rustem Ali’nen 8 Aralıq 2010 tarihlı qonuşmamdan

Rustem Ali’niň “Ölüm yolu” eserinde sürgün yolculığınıň faciasını mecaziy ve aynı zamanda kerçekçi tilnen aňlatmağa çalışqan metin parçası:

“Poyezd ise kah aşıqa, kah ana-mına toqtaycaq kibi yavaşlay, amma toqtamay, yolunı devam ete. Soňra kene sur’at ala. Bazıda yırtqıç ses çıqara da, quturğan kibi çapa sanki av quvğan dev. Ana, şimdi de şay. Appaz dede barıp, pencereden baqtı.

 

  • Or Qapu’ya yaqınlaşıy! – dedi o, turğanlar yerlerinden qalqıp pencerege ıntıldılar, ana topraqqa, tuvğan kökke ve deňizge soňki kere baqıp, közyaşlarını sile-sile kene barıp öz abur-çuburları yanında yıqıldılar. Vetanğa qaytıp kelmek bir daha qısmet olurmı, olmazmı, Allah bilir.
  • Ya Rabbim, günahlarımızı bağışla. Vetanımıza qaytıp gelmeye qısmet et, cümlenen beraber. Amin Ya Rabbim, – dua etti Hacımurat dede.
  • Amin… Amin… – büyükler ve küçükler – hepisi göňülden, işançnen dua eterken pencerege baqalar. Andan allı-güllü kök parçaçığı körüne. Küneş qavuşa. Şu vagonlardaki halq içün Qırım küneşi bir daha ne vaqıt doğar eken? Doğarmı aslı?! Doğar, doğar, doğar dey ümüt. Doğar, doğar, doğar dep taqıldata köpçekler.

 

Küneş qavuştı. Poyezd Or Qapı’da toqtamay, qaranlıqqa yol aldı. […] – Qırım o yaqta qaldı! Ağlav qoptı: yalıňız bu vagonda degil, hepisinde ana köküsinden zorlap ayrılğan evlat ağlavı. […] SSSR (SSCB) adını taşığan devletniň hakimiyeti az sayılı halqlar üzerinden yapqan soň derece qatmerli cinayetni alem birinci kere kördi. Amma hayvan vagonları içine qapavlı halqnıň ağlavını Allahtan (Alladan) ğayrı daha kim eşite? Şu vagonlarnı ozğarğan insan qıyafetli iblislermi? Çastsız milletniň yanığı olarnı tek zevqlandıra. Yanıq ne qadar acı olsa, olarnıň zevqı da şu qadar arta. Şunıň içün olar uzundan uzun ölüm yolunda halqqa hep qılınacaqlar. Çünki yaramazlıq olarnıň zenaatı, ötmegi. Bu ağlavnı daha kim eşite bile? Etraftaki, deyik, memleketteki köy ve şeherlerniň sakinlerimi? Hakimler olarnı sağırlıqqa, körlükke ögreteler, olardan şay olmaqnı qatiyetlikle talap eteler. Cesaretleň de, insaniyetli ekenini kösterip baq! Alicenaplıq etkenlerniň halı belli. Özüň de qurban olursıň. Endi kim qala? Başqa devletlerniň halqlarımı? Közyaşlarıň derya-deňiz olunca ağla, sesiňniň sadası köklerge yetkence bağır, çağır. Faydasız! […] Çünki sen mezardasıň! Halqlarnıň dünyadaki qaranıň altıdan bir payını teşkil etken qardaşlıq, demir-beton mezarında! Baştaşıň – al qanğa boyalanğan oraq ve çöküçli bayraq!”

O büyük yazıcı, Ayder. Biz bir-birimiznem bir yerde çalışqan soň laf etemiz, oturamız, fikir paylaşamız. Öyle çalışqan soň ebet bir-birimizge beňzegen yerimiz olmaq borçlu. Lakin o öz fikirlerini öyle beyan ete, men – böyle.

Ayder ömürde baqa, adamnı köre. Ebet, o bir adamnı degil, daha çoq bir nelerni körip olardan toplay bir qıyafet, sıma. Biň-bir sımadan bir sıma yarata. Bunı da “inenen quyu qazmaq” deyler. Ayder başqalarımızğa köre eň inenen quyu qazğan yazıcı. Ayderni oqusaň, alıp kete, özünen alıp kete, beraberine alıp kete, aňlaysıň.

Rustem Ali’niň balalığındaki hatıralar ve mecaziy tili sürgün mevzusında bediiy eser yazuvda ğayet keniş imkanlarnı temin etkendir. Bunıň daha bir örnegi şudır:

“Soňki sarı armut”

Büyükler maňa cennet, cennet aşı haqqında, cehennem haqqında hikayelerni ne qadar tafsilatlı, tasvirli tariflemege tırışsalar da, men cennetni de, cehennemni tasavvur etip közlerim ögüne ketirip olamaz edim. Bularnıň her ekisini ğurbetlik yolunda hayvan vagonı içinde hem tasavvur ettim, hem kördim. Cennet bu katamnıň (ninemin) Qırım-i melevşeye qoqulı qucağı, cennet aşı – katam bergen sarı armut olğanını açıq-aydın tasavvur ettim ve cehennem – bu hayvan vagonı, cehennem aşı – çürügen balıqtan pişirilgen manca olğanını kördim.

Katamnen bir daha körüşip olamadım. O, sürgünlikniň ilk ayı vefat etti. Sudaqnen Taraqtaş arasındaki evvelki bağça-bağlar artıq yoq. Amma cennet ve cennet aşı qurumadı.

 

Rahmetli yazıcımız Rustem Muyeddin’nen 28 Aralıq 2010 tarihlı qonuşmamdan

– Rustem ağa, siz eser yazğanda hayat materialını saylav ve qullanuv meselesini nasıl etip çezesiňiz?

– Men bütün yazğan şeylerim şundayın eşitken, özüm körgen ve eşitken şeylerimni yazam. İsbat et deseler, mende dokument yoq, amma aytqan kişi, olğanı mına böyle biz yaşağan yerde böyle şeyler olğan dep ayta. Mına, mesela, menim apayımnıň tizesi Ural’ğa tüşeler. Bir qadınnı qaşqırlar parçalağan. Ayttı, vay! Anda böyle şeyler ola edi, o yaq, bu yaq ayttı. O men ileride bir şey yazarım dep degil, amma men onı qullandım, o şeyni.

– Rustem ağa, “Yıldız” mecmuasınıň 1998 senesindeki 6-ıncı sanında basılğan siziň “Asançıq ve Qaşqaçıq” eseriňizni oqudım. Bu bağlamda  “Yaňı Dünya” gazetasınıň 1994 yılındaki 2-inci sanında “Mektüpler” rubrikasında yer alğan “Ev sahibi” degen hatırlav közüme ilişti. Bu hatırlavdaki vaqialar tam 1944 yılına aittir. Qırımtatar halqınıň Qırım’dan sürgün etilgeninden soň gazeta ve radio vasıtasınen yolbaşçılıq işlerinde çalışqan kommunistler Qırım’ğa yaşamağa çağrılğan. Köy soveti reisi olıp çalışqan Yefim İvanoviç yollanma alıp Qırım’ğa yerleşecek oldı. O, Qırım’ğa kelip işke qabul olunğan ve özüne ev saylamaq içün Aqmescit soqaqlarına tüşti. Yaznıň tam çillesi edi. O, bir çoq boşağan evlerge kirip çıqqan soň büyük dört odalı bağçası olğan evniň azbarında toqtaldı. Yefim İvanoviç yerleşkenini bildirip qorantasını beklep başladı. Azbarda her aqşam beyaz tamğalı qara köpek peyda oldı, sabah ise köpek kene de yerinde olmadı. Aradan on-on beş kün keçken soň, ay yarıq gecesinde qapı qaqıldı. Yefim İvanoviç abdırap qapını açsa, onıň qarşısnda yaşı 14-15-lerde olğan bir oğlan tura edi. Oğlan yat adamnı körip şaşmaladı. Yefim İvanoviç bu yaşnıň öz evine qaytqanını aňlap, Rus tilini zornen aňlağan oğlanğa onıň ana-babasınıň ve tuvğanlarınıň Qırım’dan sürgün etilgenlerini aňlattı ve sabah olarnıň qayda sürgün etilgenlerini ögrenecegini vade etti. Oğlan bosağadan tüşkende birden köpek peyda oldı. Bu şaşılacaq körüşüv edi. Oğlan tizlerine çökti, köpek eki ayağını omuzlarına qoyıp betini yaladı. Oğlan ise sadıq dostunıň başını sıypap, öz tilinde nelerdir ayta, onıň büllür kibi közyaşları köpekniň üstüne tamlay edi. Köpekniň adı “Qaşqa” eken. Qaşqa quvançını kösterip oynaqladı, bütün azbarnı dollanıp çıqtı. Oğlannıň yol qapığa taraf yol alğanını körgen Yefim İvanoviç özüne keldi ve oğlannı toqtatıp oňa evinde gecelemege rica etti. Köpek de dostunıň artından qalmay evge kirdi. Oğlan odalar içinde dollandı, çekmece içinden nasıldır fotosuretler çıqarıp ökür-ökür ağladı. Bu oğlan qaydan kelgen, milletinden nasıl etip ayrılğan – bunı Yefim İvanoviç aňlap olamadı. Sabah, taň atqanda ağlap Qaşqanen beraber Yefim İvanoviç’niň teklifine baqmay çıqıp kettiler. Aradan üç kün keçer-keçmez Qaşqa kene peyda oldı, o sılaq betinen kelip ev bosağasına yattı. O hep yolğa baqıp ev sahiplerini bekley edi.

Şaşılacaq derecede oşağan yerleri bar bu maqaleniň ve siziň eseriňizniň. Eň muhimi şu ki, bala ve köpek dostluğı mevzusınen birge aynı motifler, yani sürgün, feciy ayrılıq motifleri mevcuttır. Hatta ki, eseriňizdeki ve maqaledeki köpeklerniň adları da aynı.

-Bu eserni yazacaqta 44 senesi qışı pek qattı oldı Özbekistan’da, buzlap qalğan halqlar oldı, balalar da oldı, büyükler de oldı. Men mektepte 3-ünci sınıfta oquğanda kütüphanede kitap ala edim de, “Nello ve Patraş” inceçik kitapçıq İngliz tilinden Qırımtatarcağa tercüme etilgen. Avropa ömüri. Anda işsizliklerni yaza, Avropalılarnıň işsiz cürgenlerini, aç olğanlarını. Soň bir oğlançıqnıň köpegi bar eken. O köpeknen cüre-cüre bir kün bir ev yanında otura, soqaqta geceley köpekke sarılıp, sabağa ekisi buzlap qala. Men onı oqudım Qırım’da üçünci sınıfta oquğanda. O menim aqlımdan daha çıqmay. Soň, ya deyim, bizim millet, bizim balalar da buzlap-buzlap qalğan soyları oldı da. Men haqiqat etip ömrümizni, ömrümizde ne dayın hadiseler ola, nasıl çıqarıldı köyden, ne qabahatı bar bu adamlarnıň, bu qorantalarnıň, bu balanıň, olarnı aks etip yazdim işte. Ana oňa oşatıp Batı’da işsizlik olğan, bir şeyler olğan amma, amma bizde zorbalıqnen köçürilgen miletniň balaları buzlap qalğanı, – bu tarihta qalacaq şey.

Rustem Muyeddin’niň fikirleri onıň eserlerinde de öz ifadesini taptı. Mesela, Asançıqnıň anası Şefiqanıň halqımıznıň vaziyeti haqqında tüşünceleri ve sovet propagandasınıň Batı’nı istismarcı, alçaltıcı siyasetleriniň yamanlamaqnen beraber Qırımtatar halqına qarşı aynı istismarcı, alçaltıcı siyasetlerini kerçekleştirgeni diqqatqa layıqtır. Mesela:

“Yaşayış umumen ağır olsa da, Qırımtatar milletiniň vaziyeti on qat ziyade ağır edi. Şefiqa apte mektepte oquğanda, hocası, Amerika istilacıları, zencilerni özlerine qul etip, hayvanlar kibi çalıştırğanlarını aytqanını hatırladı. “Biz de vatanımıznı tutıp alğan istilacılarğa qul oldıq. Farqı şunda ki, biz zenciler kibi qara degilmiz,” – dep tüşündi o.

Şefiqa apteniň tüşüncelerini çaň sesi böldi. Yerli milletten olğan brigadir, terekke asuvlı rels parçasına toqmaqnen urıp qullarnı işke çağıra. Yorğunlıq savuşmağan olsa da, ister-istemez ketmek kerek. İşke çıqmağanlarğa ötmegi ve yuvundığını bermeyler. Eger keyfi bozulıp işten qalğan kişi olsa, tezden teşkerip kele ve hekimden spravka almasını talap eteler. Hekim yerine tayin etilgen kişi de olarnıň özleriniňki: Ögüne nasıl hasta barsa, sıcağını ölçey ve yüksek arareti olsa bile: “Sıcağı yoq. İşke çıqa bile,” – dep yazıp bere. Öyle spravkadan soň çalışıp turğan yerinde ölgen kişi de oldı. Lakin mesuliyetlikke kimse tartılmadı. Qırımtatar milletiniň hiç bir türlü haqqı ve qıymeti qalmadı”.

Ya da Rustem Muyeddin’niň eseriniň facialı soňu da, yani babası cenk vaqtında partizan olıp helak olğan, anası sürgündeki acımasız istismarğa dayanamağan, sürgünde kimsesiz qalğan bir Qırımtatar balasınıň ve Qırım’da sahipsiz qalğan onıň köpeçiginiň bir künde açlıqtan çekişip buzlap keçingenleri, oquyıcını Qırımtatar halqınıň başından keçirgen faciasınıň tesirinde bıraqır:

“Ortalıqnı qaranlıq basqan soň yüre-yüre yorulğan Asançıq kene şu balaban, yüksek evniň yanına qaytıp keldi. Yolqapı qapavlı olıp, azbar içi körülmese de, ortalıqqa cayrağan keskin qoqu, burnuňı yırtacaq kibi kele edi. Ebet, içeride kebap pişirmekte ediler. Onıň qoqusı Asançıqnı yipsiz bağlap qoyğan kibi oldı. O endi hiç bir yaqqa ketalmay. ‘Bu adamlar, şu qoqulı aşlarınıň qalımtılarını bir yerge tökerler ya, – dep tüşündi de, şu bahtlı daqiqalarnı beklemek içün duvar tübünde toplanıp yattı.

Bayağı vaqıt keçken soň yuqlap qaldı. Yuqu arasında onıň yüzünde tebessüm peyda oldı. O, tüşünde yüregine eň yaqın olğanlarını köre edi. Yaznıň küneşli kününde anasınen babası çeçeklikte yüreler. Qaşqaçıq da olarnıň etrafında sekiriklep çapqalay. Olar Asançıqnı körgenlerinen toqtalıp: “Kel, kel! Mında yahşı. Mında qasevet degen şey yoq”, – dep ellerini sallap çağıralar. Lakin özleri yavaş-yavaş art-artlarına kete berip, suvda irigen buz kibi ğayıp olalar.

Bir-birinden biňlerce kilometr uzaqlığında olğan eki memlekette yılbaş münasebetinen toplanğan musafirler, sabah evlerine qaytmaq içün soqaqqa çıqqanlarınen duvar tübünde toplanıp qalğan bir şeyge diqqat eteler. Ne olğanını birden-birge aldıramayıp ayaqnen itep baqalar. Meger, olar, insan balasınen köpek balası eken. Biri Özbekistan’da, digeri Qırım’da buzlap qatıp qalğanlar. Olarnı körgenler Asançıqnen Qaşqaçıqnıň dostluqlarından ve olar soňki gece bir-biriniň tüşüne kelgenlerinden haberleri yoq edi.

Musafirler qonaqbayğa haber etken soň o, kürek çıqarıp şu günahsıznı çöplük obasına barıp taşladı. Böylelikle Asançıqnen Qaşqaçıq bir tarzda qısqa ömür keçirerek, bir tarzda da vefat etip yalancı dünyanı terk ettiler. Canları cennette olsunlar!”.

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *