Poe`ziya

Şeyh – Şair İsmetiyniñ yaratıcılığında tarihiy mevzular

Meseleniñ qoyuluvı. Şeyh – Şair İsmetiyniñ yaratıcılığınen bağlı malümat çoq taraflardan meraqlıdır.Onıñ icat etken vaqtında Qırımda başqa icat etken şairlerniñ adları belli degil. İsmetiyniñ destanları tarihiy mevzuda yazılıp, halqnıñ başına kelgen facialarnı açıq – aydın tasvirleyler. Destanlarnıñ tili halq tiline yaqın ve zemaneviy qırımtatar tiline beñzey.

Edebiyatnıñ talili. Şeyh – Şair İsmetiyniñ yaratıcılığına dair O. Murasov, B. Gaziyev, N. Abdulvapov kibi tetqiqatçılarnıñ işlerini qayd etmek mümkün.

Tetqiqatımıznıñ maqsadı – şairniñ tercimei alını talil etmek, yaratıcılığınen bağlı olğan tarihiy mevzularnı açıqlamaq.

Esas malümatnıñ açıqlanuvı.

XVIII asırnıñ 2-ci yarısında – XIX asırnıñ ilk çeriginde Eski Qırım ve Kefe şeerleri arasında yerleşken Köleç köyünde (şimdi Kirov rayonı Novopokrovka köyü) meşur Şeyh- Şair İsmetiy yaşap icat etti. İsmetiy şeyhlerden, yani yüksek din adamlarınıñ temsilcilerinden edi. O,Qırımnıñ pek meşur din ve ilim ocağı sayılğan Köleç medresinde oquğan. Köleç köyü Qırımnıñ eñ namlı dört şeyhler ailesiniñ yaşağan ve “dört ocaq” olaraq bilingen büyük diniy-tasavvufiy merkezlerinden biri edi. İsmetiy Kefe medresesinde müderrisi Abdurahman efendi Kefeviynıñ yanında tasil ve ilim hızmetleri oğraşqan. Camide hudamlıq ve tekkiyede şeyhlik vazifelerini eda etken. İsmetiyniñ babası Şeyh Şuayb Çelebi (o. 1766 [?], İst.) şair edi, bir çoq şiir, şu cümleden, ilâhiler yazdı. İstanbulda vefat etip, Seddulbahr qalesinde babası – Şeyh Abdussamedniñ yanında defn etildi [1].

İsmetiyniñ ayatınen bağlı olğan malümat pek az olsa da, onıñ icadiy mirasından “Kefe destanı” ve “Özü vaqiası destanı” serlevalı poemaları saqlanılıp qalındı. Eserlerniñ bediy ceetten pek yüksek seviyede yazılğanını köz ögüne alsaq, olarnıñ müellifi, kendi deviriniñ büyük sıması olğanını tasdıqlay. Şimdi elimizde olğan şairniñ eserlirinden ekisi de destandır.

Şairniñ”Özüvaqiası destanı” XVIII-nci yüzyıllıqnıñ soñlarında yaratılğan.Büdestanşiiriyşeklindeyazılğan, er birbentimaqamnenaytıla.Bugünkikunge, destannıñ 80 bentinden tek 8 bentiyetipqaldı. Destannıñ er birbentibeşliklerdenibaret, ve er birsoñkibenttekrarlana.

Destan Türkiye ve Rusiye arasındaki cenkni – Özü(Oçakov) qalesi ortalıqlarındaki tarihiy cenkâver vaqialarnı tasvirley (1787 – 1791/92). Özü qalesi –– Osmanlı Devletiniñ Qaradeñizniñ şimal – batısında eñ müim qalesi.

Tamam cenk başlanğan vaqıta İsmetiy tasilini devam ettirmek içün İstanbulğa kete, amma cenkke qatılıp, Özüqalesi uruşında buluna, ruslarğa esirge tüşe, sağ qalıp, Vatanına qayta [1].

1787 – 1791/92 seneleri Rus– Turk cenki başlanmasınıñ eñ esas sebeplerinden olğan –– Rusiye tarafından Küçük Kaynarca añlaşmasınıñ bozulmasıdır.Bu añlaşma 1774 sene Dobrucadaki Küçük Kaynarca qasabasında Osmanlı imperatorlığı ve Rusiye arasında imzalanğan edi. 1783 senesi, añlaşmada Qırım Hanlığınıñ mustaqilliginen bağlı olğan madde II Yekaterina tarafından lâğu etile, veQırım, Taman, Kuban topraqlırı zapt etile.  1787 snesi aprelniñ 13 Turkiye Rusiyege qarşı cenk ilân ete.Osmanlı donanması Özü qalesine yaqınlaşqanda, qale Qara deñizge qoşulğan Özüsuvları kenarında yerleşken sebinden, büyük gemiler özen boyu areket etip olamadılar. Qarağa oturğan üç gemini qurtarmağa tırışqan insanlar, ruslar tarafından tutulıp cezalandılar. On beş gemi harap olundı ve bir çoq asker öldürildi.

17 dekabrderuslar şiddetli bir ücüm ile qalege kirdiler. Potömkin tarafından,Özünıñ yerlihalqlarını öldürmege emir berilgen edi.Yigirmi beş biñ musulman – qartlar, qadınlar, balalar, canlı – cansız er şey mahv etildi. Bu deşetli haberlerni eşitken Sultan Abdulhamid Han yaramay olıp vefat ete [2].

“Kefe destanı” poeması ne zaman yazılğanı belli olmasa da, lâkin, tek bir şeyni iç bir şübesiz aytmaq mümkün ki, bu poema Rusiye Qırımnı basıp alğan soñ, yani 1783 senesinden soñra yazıldı. Eserniñ mündericesi de, aynı şu fikirni tasdıqlay. Bazı tedqiqatçılar, İsmetiy özüniñ destanını 1813 – 1814 seneleri yarattı deyler. Ebet, araştırıcılarnıñ böyle fikir yürütüvlerinde mantıq bar. Çünki 1913 – 1914 seneleri Qırımda veba hastalığı yayıla.

“Kefe destanı”nıñ esas mevzusı –– emekdar kütleni ölümge süyreklegen ağır, azaplı cenklerni, çar ordusında soldatlıqnı, bay, mırza, dvorân tabaqasınıñ ve çar memurlarınıñ keniş emekdar tatar kütlesi üzerine yapqan qattı zorbalığını, açıq – yalanğaçlıq ve bunıñ neticesinde, çuma hastalığınıñ halq arasında yayılmasını köstermek [3] .

“Kefe destanı”nda çar akimiyeti qırım halqını istismar etkenleri ve bunıñ aqibetinde Yeşil yarımadasında veba hastalığınıñ darqalğanı tasvirlenile. Eserni oquğanda añlaşıla ki, bu deşetli hastalıq Kefe ortalığında ziyadesile dağıla. Veba, qısqa bir vaqıt içerisinde, Kefeniñ bütün mallelerini qavrap ala. Neticede, pek çoqadamqırıla.İsmetiyatta, bufaciada 901 insanolgeniniyaza.

Destandan añlaşıla ki, veba çoq dağılmamazlığı içün Kefeniñ çeşit köşelerine – mallelerine bekçiler-qaravullar qoyıla. Olar tıştan şeerge kimseni kirsetmeyler ve kimseni de şeerden çıqarmaylar.

İsmetiy kendi poemasında tasvirlegenine köre, ekimler bile halqqa – hastalarğa keregi kibi hızmette bulunmaylar, öz muqaddes borclarını ödemeyler, yani tedaviylemege istemeyler.

Emekdar kütleniñ vaziyeti o qadar ağır edi ki, olar evsiz – barıqsız, aşsız – suvsız, yalanğaç yollar içinde süyreklene ediler.

Şair ağır künlerni “bögren” (hastalıqnıñ eñ ağır vaqtı) hastalığınen teñeştire ve nice ana – baba ve evlâtlarnıñ bu vaziyetke dayanıp olamağanlarını, yıqılıp qalğanlarını tasvir ete.

Böyleliknen, meşur Şeyh – Şair İsmetiyniñem “Özü destanı”, em de “Kefe destanı” ile tanış olıp, böyle bir mantıqiy fikirge kelip çıqmaq mümkün, doğmuş Qırımnıñ ve qırımtatar halqınıñ sadıq evlâdı olğan İsmetiy, kendi eserlerinde vatandaşlarınıñ ağır vaziyetlerini, olarnıñ duyğularını, tüşüncelerini aks ettirmege tırıştı.İsmetiyniñ yüregindeer daim qırımtatar halqı yaşay edi.

 

Faydalanılğan edebiyat:

  1. 1.Abdülvahap N. Osman Murasov : Şair İsmetiy ve “Özü Vaqıası Destanı” eseri // Günsel. – 1999. – № 3. – S. 10–13.
  2. 4.Abdülhamîd Han –– Rejim dostupa: http://www.osmanlikulubu.com/padisahlarimiz-27.aspx

3.    B. Gaziyev. İsmetiy aqqında bir qaç söz // Yıldız. –– 2000. –– № 3. S. 79 –89.

Добавить комментарий