20180502 175031

“YAÑI DÜNYA” GAZETASINIÑ SÜRGÜNLİKTEN EVEL AQMESCİTTE ÇALIŞQAN BİNALARINA DAİR…

“YAÑI DÜNYA” GAZETASINIÑ SÜRGÜNLİKTEN EVEL AQMESCİTTE ÇALIŞQAN BİNALARINA DAİR…

 

“Yañı dünya” gazetası bu sene 100 yıllığını qayd ete. Aşağıdaki maqale onıñ zengin tarihınıñ bazı bir saifelerine ba­ğışlanğan, maqsadımız – gazetanıñ sürgünlikten evel çalışqan binalarına dair qıs­qa malümat bermektir.
Belli olğanı kibi, ileride baş resmiy qırımtatar kündelik neşiri ola­caq “Yeñi dünya” (ilk adı böyle edi) gazetası 1918 senesi Mosk­vada RSFSR Milletler Halq­ komissariatınıñ (Narkomnats) neşir organı olaraq çıqıp başlağan edi. Gazetanıñ ilk muarriri türk jurnalisti ve cemaat hadimi, firqa adamı Mustafa Subhi (1883-1921) edi.
Lâkin gazeta Moskvada çoqqa qalamadı, ertesi yılnıñ (1919 s.) baarinde onıñ redaktsiyası Qırımğa avuştı. O zaman (aprel ayı), yarımadadan beyazlar ketip, Qırım ekinci kere bolşevik­lerniñ eline keçken edi. Mustafa Subhi ve bir sıra arqadaşı, Aqmescitke kelip, belli qırımtatar asılzadesi, Qırım hayriye cemiyetiniñ sabıq reisi, o zaman artıq rahmetli olğan polkovnik İsmail Müfti-zadeniñ (1841-1917) evinde yerleştiler1.
Qırım devlet arhivinde gazetanıñ bu devirdeki faaliyetine dair meraq­lı bir vesiqa saqlanıp qalğan. Ondan, şu cümleden, gazetada çalışqan hadimlerniñ adlarını ögrenmek mümkündir. Bu hadimlerniñ bir qısmı, añlaşıla, türkiyeli edi (Asım Necat, Sabri Re­ceb kibiler), qırımtatarlarnıñ arasında ise istidatlı jurnalist ve terciman Midat Refatovnıñ adı diqqat çeke.
İ. Müfti-zadeniñ eviniñ bulunğan soqağınıñ adı o zaman Kladbişçenskaya edi. 1924 senesi bu ad “Mustafa Subhi” (Subhi) adına deñiştirildi, ve bunıñ sebebi, fikrimizce, 1919 senesi bunda M. Subhiniñ yaşağanı ile bağlı olğandır.
Şunı da qayd etmelimiz ki, İ. Müfti-zadeniñ, bir çoq taraftan diqqat çekken tarihiy evi künümizge qadar saqlandı, onıñ bugünki adresi “Krılov soqağı, 37”, şimdi bu evde Qırım kinomediamerkezi (Krımskiy kinomediatsentr) çalışa. Ayrıca, şunı da qoşar edik ki, bu evniñ azbarında 1927 senesi “Subhi” kinoteatri açılğan edi, sürgünlik yıllarında onıñ adı “Rodina” oldı, şimde ise onıñ binasında “Qırım” ansambli çalışmaqtadır.
Bolşeviklerniñ Qırımdaki akimiyetiniñ ekin­ci devri (Qırım SSR) uzun sürmedi, iyün ayında Qırımğa kene de “beyazlar” kirdi. Gazetanıñ neşiri, tabiiy ki, toq­tatıldı…
Bu sefer “beyazlar” Qırımda bir yıldan ziyade bulundılar. Lâkin 1920 senesi noyabr ayında Qırım kene de, üçünci kere bolşeviklerniñ eline keçti.

“Yeñi dünya”nıñ neşiri devam ettirildi. Amma redaktsiyanıñ adresi deñiş­ti. Bu defa gazeta Lazarev soqağındaki (1924-ten soñ Lenin soqağı) bir evde, kommunist firqası ülke komitetiniñ ofisine çevrilgen bir binada yerleşti.
Gazetanıñ yañı mekânı şeerniñ belli adamı, Aqmescit şeer dumasınıñ azası, milleti qaraim olğan advokat Ş.V. Duvannıñ sabıq evi edi. “Yeñi dünya”nıñ bu evdeki faaliyeti aqqında biz gazetamıznıñ bir qaç ay evel çıq­qan bir sanında yazğan edik (2017 s., iyün 30). Şu sebepten, şimdi yalıñız bir qaç faktnı hatırlatmaqnen sıñırlanır edik. İşte, “Yeñi dünya” Lazarev-Lenin soqağında çalışqanda, onıñ başında M. Nedim ve C. Ğafar bulundılar, redaktsiyanıñ erkânında ise C. Meinov, A. S. Ayvazov, U. İpçi, A. Qadri-zade, U. İpçi, B. Ümerov, O. Bekirov, İ. Nuri, O. Zekki kibi belli qırımtatar edipleri çalıştılar. Gazetanıñ çalışqan adresi boyunca onıñ ile beraber (farqlı müddetler ile) daa bir qaç qırımtatar neşiri – “Yaş quvet” ve “İlk adım” gazetaları ile “Köz-aydın”, “İleri” ve “Tırnavuç” jurnalları çalıştı, bu aqta, misal, belli qırımtatar şairi E. Şemi-zadeniñ hatırlavlarında oqumaq mümkündir2. 1929 senesi gazetanıñ adı “Yañı dünya”ğa deñiştirildi, aynı şu senede o, latin arifleri ile çıqıp başladı.
Kene de, şunı qayd etmelimiz ki, Lenin soqağındaki sabıq “Duvan evi” şimdi de turğan yerinde tura, al-azırda bu yerde KFUniñ ecnebiy filologiya fakulteti çalışa.
Lenin soqağında “Yañı dünya” 1930-ncı seneleriniñ başına qadar çalışsa kerek. Er alda, gazetanıñ 1933 senesine ait sanlarında biz artıq onıñ yañı adresini – “Karl Marks soqağı, 6-ncı ev”ni köremiz.
“Yañı dünya”nıñ, şeerniñ tam merkezinde bulunğan ve öz vaqtında Aqmescitniñ eñ dülber mimariy yapılarından biri olğan bu yañı binası inqilâptan evel şeerniñ daa bir belli ailesi – XIX asır ortalarında Kenigsberg şeerinden kelgen Fridrih Papeniñ mülkü olğan edi. Pape ticaret ile oğraşqan, eki qatlı eviniñ ekinci qatında onıñ ailesi yaşağan, birinci qatında ise – tükânları çalışqandır. Sovetler kelgen soñ, ev onıñ saipleriniñ elinden alınıp, devlet mülküne çevrilgen edi…
“Yañı dünya”nıñ sa­bıq­ Papeniñ evine köçkeni tesadufen olmağandır. Mesele şunda ki, 1920-nci seneleriniñ başından bu evde Qırımnıñ baş resmiy rus tilli neşiri – “Krasnıy Krım” gazetasınıñ redaktsiyası yerleşe edi. “Yañı dünya”nı da, işte, onıñ yanına köçürdiler, eki baş resmiy cumhuriyet gazetası artıq­ aynı ad ile, aynı bir binada çalışıp başladı.
Sabıq Papeniñ evinde “Yañı dünya” cenkke qadar, ve, añlaşıla ki, işğal dev­rinden soñki aprel-mayıs aylarında (sürgünlikke qadar) çalışsa kerek. Bu devirde onıñ baş muarrirleri T. Boya­ciyev, V. Abilev, A. Özenbaşlı, İ. Seyfullayev, C. Akimov olğan, redaktsiyanıñ erkânında ise A.Qadri-zade, O. Zeki, Z. Cavtobeli, A. Dermenci, C. Seydamet, R. Tınçerov, B. Ümerov, R. Murad, Yu. Bolat, O. Bekirov, İ. Nuri, S. Emin kibi belli qırımtatar jurnalist, şair ve yazıcıları çalışqan. Bu devirde, 1938 senesi gazetanıñ adı “Qızıl Qırım”ğa deñiştirildi, aynı şu senede de o, kiril arifler ile çıqıp başladı.
İşte, “Yañı dünya”nıñ sürgünlikten evel Aq­mes­citte çalışqan binaları aqqında qısqa bir malümat…
Maqaleniñ soñunda yalıñız bir fikir ile paylaşmaq ister edik. Teessüf ki, Qırım ASSR devrinde yigirmi yıldan ziyade baş resmiy qırımtatar gazetası olaraq çıq­qan, redaktsiyanıñ erkânında onlarnen eñ belli qırımtatar edipleri çalışqan, öz devriniñ qırımtatar siyasiy ve medeniy ayatınıñ bir çeşit küzgüsi olğan “Yañı dünya”nıñ yuqarıda añıl­ğan üç binasından iç birisinde qırımtatar tarihındaki yerine dair iç bir türlü yazı yoqtır. Bu, yañlış bir al, ve, fikrimizce, tüzetilmege pek lâyıqtır.
Faydalanılğan edebiyat:
1Poslednâya rukopis Sab­ri Ayvazova. Delo partii “Milliy Firka”. Dokumentı svidetelstvuyut. İz serii “Rassekreçennaya pamât”. Krımskiy vıpusk. Tom 1. / Pod obşç. red. V. V. Pşeniçnogo, R. N. Lesüka, S. V. Lunina, İ. İ. Polâkova. Sostaviteli A. V. Valâkin, R. İ. Hayali. – Simferopol: “DOL”, 2009. – S. 90.
2Şemi-zade E. Sarp, tik qayalar arasından çıq­qan gür dağ özeni / Edebiy ve tenqidiy maqaleler. – Simferopol, 2000. – S. 131-143.

Fotolar
1-Krılov soqağı, 37. Sabıq İ. Müfti-zade evi
2-K. Marks soqağı, 6-ncı ev. Sabıq F. Pape evi.
3-Lenin soqağı, 11 ev. Sabıq Ş. Duvan evi

“Yañı dünya” gazetası, №12(1446) 2018 s., mart 30

Добавить комментарий