Muzıka 1

Yırlarğa sevgi beşikten kele

     Alimler, arheologlar yer tübünden qazılıp tapılğan savut parçaları üstündeki şekillerden halqnıñ o vaqıtlarda nasıl yaşağanını, özüniñ raatlığını ne tarzda keçirgenini añlay; medeniyetinen tanışalar. Qırımtatarlarnıñ medeniyetini ögrenmege isteseñiz, onıñ halq ağız yaratıcılığınen, aynıqsa halq yırlarınen tanış olmağa teklif etemiz.
Qırımtatarlarnıñ muzıkağa, yırğa olğan ihtiyacı o qadar büyük ki, ösümlikler küneşke uzanğanı kibi, muzıkağa, yırğa yaşlar da, qartlar da öyle ıntılalar. Daa bir ses bile añlamağan yaş sabiy ayneni aytqan anasınıñ sesini tekrarlamağa tırışa. Umumen alğanda yırlamağan adamnı rastketirmek zor. Eger biz diqqatnen diñlep baqacaq olsaq, bizim yaşayışımız muzıkanen, yırnen tolu. Yır insannıñ eñ nazik duyğularını uyanta, onıñ Vatanğa olğan duyğularını qozğay, dülberlikke ve yahşılıqqa coştura.
Qırımtatar halq yırları bir qaç çeşitke bölüne. Olardan turmuş, lirik, çoban, şaqa ve beşik yırlarıdır.
Turmuş yırlarında esas olaraq köyde yaşağan fuqare halqnıñ yaşayışı, dünyabaqışı, bay ve mırzalarğa munasebeti ve öz ara munasebeti aks oluna. Bu yırlar bay ve mırzalarnıñ halqnı eziyetlegenini, horlağanını, aqsız cezalap öldürgenini tasvirley.
Lirik yırlarnıñ mündericesi daima halqnıñ ayatınen, turmuşınen bağlıdır. Böyle yırlarda bahtsız sevgi, qadın-qızlarnıñ uquqsızlığı, maneviy azabı, zamandan razısızlığı tasvirlene. Halq yırlarnıñ “Gülsüm qız”, “Ağlama kelin”, “Qarşıdan kördim seni”, “Bir danem Ayşem”, “Emine şerfe” soyları lirik dep sayıla.
Çoban yırlarınıñ sayısı çoq degildir. Çoban yırları çoban ve odamannıñ ayatı, yıl on eki ay evinde olmay, er vaqıt bir tarzda keçkenini tasvirley. Çobannıñ eglencesi yalıñız qaval edi.
Şaqa yırlarında insanda olğan eksiklikler tenqid oluna ve külküge alına. Olar mevzu ve münderice ceetinden çeşitlidir. Mında, içtimaiy ömürdeki nuqsanlıqlar, halqnıñ ağır ayatı, bazı vaqıtlarda eki adam arasında olıp keçken şaqalı laqırdı bediiy şekilde tasvirlene. Bu yırlar sırasına “Çoban ve qız”, “Degirmenci”, “Sıçan”, “Horaz destanı” kire.
Beşik yırları, esas olaraq, kiçkeneler içün yaratılğan lirik eserdir. Ayneni yırları sanaatkâr halqnıñ eñ qıymetli eserlerindendir. Yaş nesilni terbiyelev meselesinde olarnıñ rolü ğayet büyüktir. Olar balalarda edebiyatqa aveslik uyanta ve estetik terbiyede tesirli bir vasta olalar. Milliy yırlarnı tekrarlanmaz istidat, sıñırsız sevgi ve vatanperverlik duyğusınen icra etkenlerden Fevzi Bilâlov, Sabriye Erecepova, Ediye Topçı, Susanna Memetova, Dilâver Osmanov, Rustem Memetov, Gülizar Bekirova ve başqalarıdır. Bizim halqımıznıñ ğayet zengin yır variyeti bar ki, onıñ esasında istidаtlı milletimiznıñ bütün ömür tarihını canlandırmaq mümkün, çünki yır halqnıñ tarihı boyu yoldaşı olıp kelmekte. Milletimiznıñ biñlernen yırı, türkü ve maqamlarından ibaret maneviy hazinesiniñ terenligi halqnıñ yır janrına olğan ayrıca sevgisini ve istidatını köstere. Halqnıñ yırcılıq sañatına munasebeti ayrıca diqqatqa lâyıqtır. Millet çoq devirler devamında muzıka terminlerini bilmey ve qullanmay edi, amma şay olsa da onıñ muzıka aqqında aytqan er bir sözünde soñ derece teren ve tolu mana bar.
     Qırımtatarlar yırcılıq añaneleriniñ sadeligini muqaytlıqnen saqlap, ağız-ağızdan keçirip kelgen. Onı saqlamaq ve kelecek nesilge aşlamaq bizim borcumızdır.

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *