0 Bb634 D99353a5 Orig

“ZINCIRLI” MEDRESENİÑ SOÑKİ BAŞ MÜDERRİSLERİ MESELESİNE DAİR

Qırımnıñ eñ eski ve belli maarif ocaqlarından biri olğan Zıncırlı medrese 1500-01 ss. Qırım hanı I Meñli Geray (o. 1515) tarafından o zaman Qırım hanlığınıñ taht yeri Qırq-Yerde, han sarayınıñ yanında qurdurılğan edi. Rivayetlerge köre, Meñli Geray medreseniñ qurucılığında şahsen iştirak etken ve açılışında bir nutq söylegendir [7]. Qırımda yayğın olğan başqa rivayetlerge köre, aynı şu açılışta, han, medrese qapısından keçkenlerniñ mutlaqa egilip keçmelerini temin etmek içün, onıñ kiriş kemeriniñ altına bir zıncır astırğan, bunıñ içün de bu medresege “Zıncırlı” denilgendir. Medresede şeriy (şeriat ile alâqalı) ilimler, İslâm tarihı, arapça ve türkçe, esap, mantıq, felsefe, astronomiya, hattatlıq kibi fenler ögretilgen, oquğan talebelerge “sohta” dep aytılğandır.

“Zıncırlı” medreseniñ tarihı bir çoq mütehassıslarnıñ diqqatını celp etken edi, olardan, ayrıca, İ. Kerim, V. Gankeviç, O. Osmanov, S. Mustafayev, A. Bozgoz, R. Airçinskaya, N. Abdulvapovnıñ çalışmalarını qayd etmek mümkündir. Bunıñnen beraber, şunı da qayd etmelimiz ki, “Zıncırlı” medrese Qırımnıñ eñ belli medresesi olğanına baqmadan, onıñ tarihı üzerine bugüngece ciddiy bir monografik tedqiqat daa yapılmağan ve medrese ile alâqalı bir çoq meseleler ögrenilmeyip qalmaqtadır. Böyle meselelerden biri de – onıñ baş müderrisleri ile bağlıdır: “Zıncırlı”nıñ baş müderrisler cedveli bugüngece elimizde yoq, bu mevzuda iç bir mahsus çalışma da yapılmağandır.

Biz bu maqalemizde “Zıncırlı”nıñ soñki üç baş müderrisi ile alâqalı bir meselege diqqat çekmek ister edik. Meseleniñ diqqat çekici tarafı şu ki, şu müderrislerniñ üçü de addaş – Aci Abibulla efendi ediler. Ve bu al belli bir qarışıqlıqlarğa sebep ola. Ayrıca, olarnıñ maqamda bulunğan yılları ve faaliyetlerine dair bilgilerde bazı bir boşluqlar, atta tartışmalı noqtalar bardır. İşte, işimizniñ maqsadı medreseniñ soñki üç baş müderrisine dair bilgilerni bir tertipke çekmekten ibaret olğandır.

Zıncırlı medreseniñ tarihındaki üç devir ayrıca diqqat çekmektedir. Bu devirler şularır:

  1. Qırım hanlığı devri (XVI-XVIII aa.);
  2. İ. Gasprinskiyniñ faaliyetinen bağlı devir (XIX a. soñu);
  3. 1917-1920-nci ss. devri.

Bulardan az-çoq ögrenilgen – İ. Gasprinskiyniñ faaliyetinen bağlı devirdir [3; 8]. Hanlıq devrine dair arhiv materialları çoq sıñırlı, daa doğrusı, olar tek soñki yıllarda ortağa çıqıp başlağandırlar. Soñki devir de aman-aman ögrenilmegendir [1].

Medreseniñ soñki baş müderrisler meselesine kelgende, şimdi bilingen malümat, esasen, şudır. 1889 senesinden 1915 senesinece “Zıncırlı” medreseniñ baş müderrisligine üç Aci Abibulla efendi saylana. A. Bozgozniñ hatırlavlarına köre, 1916 senesinde medreseniñ ögündeki mezarlıqta olarnıñ qabirleri yan-yanaşa bulunır edi [9].

Bu üç addaş müderristen birincisi – islâatçı olaraq tanılğan, İstanbul ve Qahireniñ medreselerinde oquğan, İ. Gasprinskiyniñ eñ yaqın fikirdeşlerinden biri olğan Divanköylü Aci Abibulla efendidir (o. 1895). Onıñ babası Müslim ve ağası Aci Arif efendiler de öz vaqtında medreseniñ tanılğan müderrislerinden olğadırlar. Abibulla efendi başta Bağçasarayda, “Zıncırlı”ğa qomşu Babaqurd maallesinde camide müezzin olğan, daa soñra yalı boyundaki Dereköyde imamlıq yapqandır. Müderrislikke tayinlengeni ile, o, Zıncırlıda meşur islâatlarnı başlata. Ondan da ğayrı, onıñ medreseniñ kütüphanesine 800 qadar kitap bağışlağanı da bellidir. 1895 s. o vefat ete, buña dair nekrolog “Terciman”da basıla [3, s. 74-75].

Ekinci Aci Abibulla efendi yuqarıda añılğan A. Bozgozniñ hatırlavlarında “Bağçasaraylı Aci Abibulla” olaraq keçmektedir. Bu şahıs aqqında resmiy malümat şimdilik yoq derecesinde. Yalıñız, A. Bozgozge köre, onıñ zamanında medreseniñ yañı binası qurdurılğan edi. Belli olğanı kibi, bu bina 1909 senesi qurulğan edi.

Niayet, üçünci Aci Abibulla, kene de, A. Bozgozge köre, – 1915 senesi vefat etken Tavbadraqlı Aci Abibulla efendidir. Bunıñ zamanında medresede, islâat talap etken sohtalar yüzünden bazı bir qarışıqlıqlar yüz bergen edi.

Tavbadraqlı Aci Abibullanıñ ölüminden soñ, medresege baş müderris tayin etilmegen, 1917 s. qadar medreseniñ başında müderris Özenbaşlı Mustafa Osmanov bulunğan edi.

Bu bilgilerden soñ, biz elimizde bulunğan bir şecere aqqında bilgi bermek ister edik. Bu şecere – “Zıncırlı müderrisi” Aci Memet Abibullanıñ aile, bala ve torunları ile bağlıdır. Bu vesiqağa köre, adı añılğan Acı Memet Abubulla efendi 1830 senesi doğğan ve 1918 senesi vefat etkendir. Şecerede onıñ balaları – qızı Ayşe, oğulları Amet-Raşid ve Muhammed Nuri, torunları ve atta torunlarınıñ balaları  kösterilgendir. Yani, müderrisniñ nesli alâ bugün devam etmektedir.

Bizim fikrimizce, bu Acı Memet Abibullanıñ yuqarıda adları keçken üç baş müderristen ekinci Aci Abibullanıñ olmasınıñ soñ derece büyük ihtimalı bardır. Yalıñız, müderrisniñ ölüm tarihı, tabiy ki, belli bir sualler doğura, lâkin bu meselede ya şecerede, ya da A.Bozgozniñ hatırlavlarında belli bir hata olmaq mümkündir. Başqa taraftan, bizim fikrimizni de desteklegen bazı menbalar bardır. Misal, müderris Özenbaşlı Mustafa Osmanovnıñ oğlu O. Osmanovnıñ “Zıncırlı medreseniñ soñki baş müderrisi” kitabında müellif, – o zaman o, yedi yaşında edi, – Bağçasaraydaki Şah-Bulat soqağındaki evleri ve qomşuları aqqında yaza. Bu qomşulardan biri – Zıncırlı medreseniñ müderrisi Aci Memet Abibulla efendiniñ qorantasıdır [5, s. 19-20]. O. Osmanovnıñ yazğanına köre, o, müderrisniñ özüni körmegen, lâkin onıñ büyük oğlu Amet-Raşid efendiniñ fizika ocası olğanını, tehnikumda ders bergenini, soñra ise, 1937 senesi GPU tarafından aps etilgenini ve apste de ğayıp olğanını bile edi. Ayrıca, O. Osmanov Amet-Raşidniñ qardaşlarınıñ da bar olğanını hatırlay.

Kerçekten de, Acı Abibulla efendiniñ Bağçasarayda, Hansarayğa yaqın evi bar olğanı bilinmektedir. Onıñ “Bağçasaraylı” olması da şundan sebep olmalıdır.

Bizim fikrimizni tasdiqlağan daa bir menba – “Deyateli krımskotatarsköy külturı (1921-1944 gg.)” kitabındaki professor D.P. Ursunıñ Amet-Raşidge dair maqalesidir. Bu maqalede de Amet-Raşid Zıncırlı medreseniñ müderrisi Aci Abibulla efendiniñ oğlu olaraq kösterile [6, s. 11].

Neticeler. Yuqarıdaki bilgilerge esaslanıp, şöyle bir neticelerge kelmek mümkündir. “İslâatçı” Divanköylü Aci Abibulla efendi Zıncırlınıñ baş müderrisligine 1889 senesi saylana, 1895-te vefat ete. Ondan soñ, baş müderrislikke “Bağçasaraylı” Aci Abibulla saylana. Bunıñ maqamda bulunğanı, eñ azından, 1909 senesine qadar olmalıdır, çünki mederesniñ yañı binası 1909 senesi qurulğan edi. Bağçasaraylı Aci Abibullanıñ maqamdan ne zaman ayırılğanı, şimdilik, belli degildir. Ondan soñ Zıncırlınıñ baş müderrisi “üçünci” – Tavbadraqlı Aci Abibulla efendi ola ve o, baş müderris olaraq, 1915 senesi vefat ete. 1915-17 ss. Zıncırlınıñ başında müderris (baş müderris degil!) Mustafa Osmanov bulunğandır. Mezkür mevzudaki çalışmalarnı devam ettirmek lâzimdir.

 

Faydalanılğan edebiyat:

1.Airçinskaya R. Zıncırlı medrese / R. Airçinskaya // Golos Krıma. – 2002. – 23 avgusta.

2.Gankeviç V.Yu. Öçerki istorii krımskotatarskogo narodnogo obrazovaniya. (Reformirovaniye etnokonfessionalnıh üçebnıh zavedeniy musulman v Tavriçesköy gübernii v XIX – naçale XX veka) / V.Yu. Gankeviç. – Simferopol : “Tavriya”, 1998. – 163 s.;

3.Kerim İ.A. Gasprinskiyniñ “canlı” tarihı. 1883–1914 / İ.A. Kerim. – Simferopol : “Tarpan”, 1999. – 408 s.;

4.Mustafayev S.R. Zıncırlı medrese / S.R. Mustafayev. ¬– Simferopol, 2002. – 16 s.;

5.Osmanov O. Zıncırlı medreseniñ soñki baş müderrisi / O.Osmanov. – Aqmescit, 2004. – 79 s.;

6.Ursu D. Abibulla Amet-Raşid / Deyateli krımskotatarsköy külturı (1921-1944 gg.) : Biobibliografiçeskiy slovar / Gl. red. i sost. D.P. Ursu. – Simferopol, 1999. – 240 s.;

7.Abdülvahap N. “İlim mabedi”: Zıncırlı Medresenin tarihindeki bazı bir tartışmalı meselelerge dair /  N. Abdülvahap // Günsel. – 2000. – № 4. – S. 11-15;

8.Abdülvahaboğlu N. İsmail Bey Gaspıralı ve Rusya’da medrese sisteminin islahı / İYEB Uluslararası İslamla Yenilenme ve Birlik – İsmail Bey Gaspıralı Kongresi ‘Dilde birlik, fikirde birlik, işte birlik’ / N. Abdülvahaboğlu. – İstanbul, 2013. – S. 99-103;

9.Bozgöz A. Açık mektup / A. Bozgöz // Emel. – № 140. – 1984 (Ocak-Şubat). – S. 30-31.

Добавить комментарий